Midyat'ın Ezîdî köylerindeki geleneksel evlerin mimari özellikleri ve koruma önerileri: Yenice (Xarabya) köyü örneği

Geleneksel kırsal yerleşimler, zaman içinde toplumsal, ekonomik, teknik ya da yasal bazı nedenlerle değişim sürecine girebilmekte; bu süreç kimi zaman nüfusun azalmasına ve yerleşimlerin boşalmasına yol açabilmektedir. Bu tür gelişmeler, kültürel mirasın korunmasını zorlaştırmakta ve bazı değerlerin zamanla yok olma riskiyle karşı karşıya kalmasına neden olabilmektedir. Bu nedenle, geçmişe ait değerlerin analiz edilerek günümüz yaşamıyla uyumlu bir şekilde yaşatılmasına yönelik koruma stratejilerinin geliştirilmesi önem taşımaktadır. Mardin'in Midyat ilçesi, tarih boyunca farklı etnik ve dini grupların bir arada yaşadığı ve bu çeşitliliği mimari yapısına yansıttığı Mezopotamya'nın önemli kültürel merkezlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Ezîdîler, Midyat'ın çok kültürlü kimliğinin bir parçasını oluştururken, bu topluluğa ait köyler ve yerleşimler, bölgenin tarihi ve kültürel zenginliğinin bir parçasını teşkil etmektedir. Midyat'a bağlı Yenice (Xarabya) köyü, korunmuşluk düzeyi ve özgün mekânsal nitelikleriyle bölgenin dikkat çeken yerleşimlerinden biri olma özelliği taşımaktadır. Yenice Yerleşimi, Şanlıurfa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 24.03.2021 tarih ve 6150 sayılı kararıyla II. derece arkeolojik sit statüsünde tescil edilerek yasal olarak koruma kapsamına alınmıştır. Alandaki kültürel mirası korumaya yönelik genel çalışmalar ilgili kamu kurumları tarafından yürütülmekle birlikte, yerleşim içerisindeki yapıların tekil ölçekte ayrıntılı envanterleme ve belgeleme çalışmaları henüz yapılmamıştır. Bu çalışmanın temel amacı ise söz konusu eksiklikten yola çıkarak Yenice yerleşiminin mekânsal dokusunu, kültürel miras unsurlarını ve geleneksel yaşam pratiklerini kapsamlı bir şekilde belgelemek; böylece bilimsel temellere dayalı, uygulanabilir ve sürdürülebilir koruma yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlamaktır. Tez, toplamda 8 ana bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde çalışmanın temel problemi, amacı, önemi, kapsamı ve sınırlılıkları ile kullanılan materyal ve metot açıklanmıştır. İkinci bölümde Ezîdîliğin tarihsel süreci, temel inanç ve ibadet pratikleri ile sosyo-kültürel yapısı ele alınmış; ayrıca Midyat kırsalındaki Ezîdî yerleşim alanları coğrafi, demografik ve kültürel boyutlarıyla incelenmiştir. Üçüncü bölümde Yenice köyünün fiziksel konumu, coğrafi özellikleri, tarihsel gelişim süreci ve sosyal yapısı üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde, köyün genel yerleşim dokusu, 102 adet parseli kapsayan ve içerisinde 3 abbara ile 131 konutun yer aldığı yapı stoku üzerinden analiz edilmiş; halihazır durumu yansıtan veriler, haritalar ve grafiklerle desteklenerek sunulmuştur. Beşinci bölümde, sit sınırları içerisinde yer alan geleneksel konutların mimari karakteristikleri; plan ve cephe düzenleri, bu çeşitliliği yansıtan tipolojik örnekler, yapı öğeleri, taşıyıcı sistem özellikleri ve kullanılan yapı malzemeleri açısından incelenmiştir. Bu kapsamda, farklı mekânsal örüntüler sergileyen 14 parselde yer alan toplam 16 konutun rölöveleri, geleneksel ölçüm ve çizim yöntemleriyle belgelenmiştir. Rölövesi alınan yapılar başta olmak üzere, toplamda 30 yapı için envanter fişleri düzenlenmiştir. Altıncı bölümde, yapıların bozulma nedenleri ile karşılaşılan koruma sorunları, mevcut yasal düzenlemeler ve sosyo-ekonomik koşullar bağlamında hem tek yapı hem de yerleşim ölçeğinde irdelenmiş; bu bulgular SWOT analizi ile desteklenmiştir. Yedinci bölümde, köyün mimari mirasının korunması ve restorasyonuna yönelik öneriler, mevcut sorunlara çözüm odaklı bir yaklaşımla geliştirilmiştir. Bu çerçevede, köydeki toplam 51 parsel üzerinde yer alan ve korunma değeri taşıdığı saptanan yapılar, mevcut nitelikleri doğrultusunda tescil önerisine konu edilmiştir. Sekizinci ve son bölümde, araştırma sürecinde elde edilen bulgular genel hatlarıyla özetlenmiş; bu bulgular temelinde geliştirilen öneriler, bütüncül ve sürdürülebilir bir yaklaşımla ortaya konulmuştur.