Modern Türk kimliğinin inşasında (1930-1939) âdâb-ı muâşeret kitapları ve dinselliğin dönüşümü

Gündelik hayatın dönüşümü konusu, yakın bir tarihi zaman içerisinde bilimsel araştırmaların odak noktası haline gelmiştir. Genellikle sosyoloji camiası tarafından ilgilenilen bu konu gazete, dergi, haber, roman, anı gibi çeşitli araçlar vasıtası ile çalışılmıştır. Bu vasıtalardan biri de hem değişen hayatın bir sonucu hem de yaşanacak dönüşümün itici güçlerinden biri olan âdâb-ı muâşeret eserlerdir. Bu eserler değişimin ideal formlarının gözlenmesi ve farklılaşan hayatta değişen ve değiştirilmek istenen değerleri göstermesi açısından önemlidir. Bu bağlamda değişen tarihi süreçte, birey ve toplumların din ile girmiş olduğu ilişki adab eserleri üzerinden okunabilmektedir. Osmanlı modernleşmesi bağlamında ortaya çıkan ilk adab literatürü din ve örf eksenli klasik adab anlayışından göreceli olarak uzaklaşmıştır. Cumhuriyet devrinde devletin reformlarla toplumsal hayatı dönüştürme çabasıyla birlikte adab yazarları daha seküler bir yaklaşım benimsemişlerdir. Bu durum dinin; dönemin adab eserlerindeki yerinin, işlevlerinin ve konumunun değişmesi ile sonuçlanmıştır. Araştırmamız bu bağlama yoğunlaşmış ve Türk modernleşmesi bağlamında modern ve medeni kimliğin oluşum sürecinde dinselliğin dönüşümünü, âdâb-ı muâşeret kitapları çerçevesinde sosyolojik bir okumaya tabi tutmayı kendine problem edinmiştir. Bu problemi incelenerek; âdâb-ı muâşeret kitapları aracılığı ile modern ve medeni Türk kimliğinin inşası döneminde dinin; toplum ve birey nezdindeki rol, konum ve ağırlığının değişimini ve oluşturulmak istenen yeni insan prototipindeki yerini ortaya koymak araştırmamızın temel amacıdır. Bu amacın gerçekleşmesi adına nitel araştırma yöntemi ve doküman analizi tekniği tercih edilmiştir. Araştırma sonucunda dönem yazarlarının dine yaklaşım tipolojisi ortaya konulmuş ve âdâb literatüründe dine bakış açısının yazarların zihniyet dünyasına göre değiştiği ancak asrilik ekseninde bir yaklaşım benimsendiği görülmüştür.