New dating and marriage practices of Muslim women: Marriage websites in Turkey

Evlilik ve eş seçme pratikleri, Türkiye'de ve diğer bir çok ülkede yaşayan yetişkin bireylerin yaşamlarındaki iki önemli konudur. Bireylerin yaşamlarındaki önemli rolünün yanı sıra, "cinselliği ve üremeyi düzenleme", "tekeşliliği uygulama", "siyasal ekonomiyi koruma", "vatandaşlık haklarını ve toplumsal cinsiyet düzenini belirleme" gibi önemli işlevlerin yerine getirilmesini sağlayan bir kurum olduğu için, evlilik toplumsal açıdan da büyük önem arz eder. (Scott, 2002; Thernborn, 2004). Bahsedilen toplumsal işlevlerine rağmen, günümüzde evlilik özgür seçime, sevgiye ve bağlılığa dayanan bir kurum olarak yaygın kabul görür (Scott, 2002; Borneman, 2005; Ingoldsby, 2006; Smart, 2011). Bu yaygın görüş ve özellikle evliliğin eş adaylarının "özgür seçimine" dayanan bir bağ olarak kabul görmesi karşısında bu kurumun toplumsal, ekonomik ve siyasi işlevlerini hatırlatan bir çok akademisyen bu görüşü eleştirmektedir (Ingoldsby, 2006). Öte yandan, muhafazakar yaşam tarzlarının yükselişte olduğu günümüz Türk toplumunda, "kadın ve erkeklerin doğal ortamlarda tanışarak evlilik kararı alabilecekleri karma toplumsallaşma olanakları (özellikle az gelişmiş bölgelerde yaşan bireyler açısından) hâlâ çok kısıtlı, bazı kesimler için ise hiç mümkün değildir" (Tanrıöver & Sunam, 2017) ve giderek sınırlanmaktadır. Diğer bir yandan süregelmekte olan iç göç pratikleri ile birlikte, geçtiğimiz yıllarda hız kazanan neoliberal kentleşme ve mutenalaştırma projeleri de büyük kentlerde yaşayan bireylerin yakın çevrelerinden eş adayı bulma imkanlarını güçleştirmektedir. Dolayısıyla eş adayları ile tanışmak için yeterli olanaklara sahip olmayanlar açısından, "evlenme amacıyla birisiyle tanışma olanaklarının yaratılması her iki cins için de önem arz etmektedir" (Tanrıöver & Sunam, 2017). Bu bağlamda, yüz yüze iletişimin yerini almaya başlayan, bilgisayar ve yeni teknolojiler aracılığı ile bireylerin tanışmasına ve eş adayı bulmasına yardımcı olan dijital platformların eş adayı seçme pratikleri açısından yeni bir açılım oluşturduğu söylenebilir. Geçtiğimiz yıllarda giderek yaygınlık kazanan evlilik siteleri de bireylerin tanışmasına ve eş adayı bulmasına yardımcı olan dijital platformlar arasında yer almaktadır. Bu tez çalışmasının da altını çizdiği gibi, eş bulmak amacı ile çevrimiçi evlilik sitelerine üye olan kişi sayısı da oldukça yüksektir. Bu çalışmanın amacı, yukarıda belirtilen yeni iletişim platformları aracılığı ile Türkiye'de Müslüman kadınların yeni tanışma ve evlenme pratiklerini inceleyerek, evlilik sitelerinin mevcut ve yeni ortaya çıkmakta olan eş seçme pratikleri ve toplumsal cinsiyet normları ile nasıl bir ilişki içinde olduğunu ve bu siteleri kullanan bireylerin geleneksel ve modern eş seçme normları ve yine toplumsal cinsiyet normları ile nasıl müzakere ettiğini göstermektir. Bu kapsamda, bu tez çalışması ana hatlarıyla Türkiye'deki İslami ve liberal olarak tanımladığımız evlilik sitelerinin, site üyelerinin benlik sunumlarının ve kullanım pratiklerinin analizini içermektedir. Aynı zamanda, bu çalışma Bourdieu'nün ilişkisel epistemoloji kuramı çerçevesinde İslami ve liberal evlilik sitelerinin karşılaştırılmalı analizini sunmaktadır. Yukarıda bahsedilen bu amaçlar doğrultusunda ve araştırılan konunun farklı disiplinlerin katkısı ile incelenmesi gerektiğinden dolayı iletişim bilimleri ve medya çalışmaları ile birlikte bu çalışmada araştırılan konu farklı disiplinleri de ele alacak şekilde disiplinler ötesi bir yaklaşım ile ele alınmıştır. Bu bağlamda, bu tez çalışması ile öncelikle çevrimiçi ilişki kurma alanında yer alan başlıca aktörler ve bu alanda yer alan İslami ve liberal evlilik sitelerini kullanan bireyler ele alınmış ve incelenmiştir. İkinci olarak, yine bu alanda yer alan evlilik sitelerinin kurumsal kimlikleri, kuralları, mimarileri ve benlik sunumu alt-yapıları incelenerek, İslami ve liberal evlilik sitelerinin karşılaştırılmalı analizi sunulmuştur. Bunun yanı sıra, kullanıcıların benlik sunumları, bu sunumlarda önemli bir role sahip olan toplumsal cinsiyet paradigması ile birlikte ele alınarak, kadın ve erkek kullanıcıların evlilik sitelerinde paylaştıkları benlik sunumları incelenmiştir. Aynı zamanda, Türkiye'de yaygın kabul gören eş seçme kriterleri ile evlilik sitelerinde kullanıcılara sunulan benlik sunumu alt-yapılarının mümkün kıldığı eş seçme kriterleri karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Öte yandan, yarı yapılandırılmış mülakat çalışmalarının sağladığı bilgiler ışığında, site üyelerinin benlik sunumu dışındaki kullanım pratikleri yine toplumsal cinsiyet paradigması göz önüne alınarak incelenmiştir. Site kullanım pratiklerini " bireysel ve rasyonel" bakış açısı ile ele alan yaygın akademik çalışmalardan (Schmitz, 2017: vii) farklı olarak, bu çalışma kapsamında Bourdieu'nün "yapısalcı yapımcı" teorik çerçevesi göz önünde bulundurulmuş ve araştırma kapsamında yer alan konular bu çerçevede ele alınmıştır. Bu tez çalışmasının birinci bölümünde, yukarıda bahsettiğimiz nedenlerden ötürü Bourdieu'nün "yapısalcı yapımcı" teorik çerçevesi ve bu tez kapsamında başvurulan diğer kuramlar ve teoriler incelenecektir. Bu bölümde incelenen ve Bourdieu'nün teorik çerçevesinde önemli yer tutan "habitus, alan, kültürel ve sembolik sermaye" kavramları "özleri itibariyle tarihsel" kavramlardır (Steinmetz, 2011:51). Bu bağlamda ve bahsedilen bu teorik çerçeve kapsamında, ilk bölümde toplumsal cinsiyet ilişkilerinin, evlilik ve eş seçme pratiklerinin batı toplumlarındaki, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ve Türkiye Cumhuriyeti'ndeki tarihi kısaca aktarılacaktır. Yine bu çerçevede, özellikle Müslüman toplumlardaki eş seçme ve evlilik pratiklerinde belirleyici bir role sahip olan dini kurallar (İslami feminist teorisyenlerin yorumları ile birlikte) incelenecektir. Eş seçme ve evlilik pratiklerinin tarihsel ve dini kurallar kapsamında incelenmesinin yanı sıra, bu tez çalışmasında Schmitz'in "Mate Choice as Agency in Structures or MAS" (Schmitz, 2017: 51) olarak tanımladığı klasik eş seçme teorileri paylaşılacak ve yine Schmitz'in, Bourdieu'cü bir bakış açısı ile ele aldığı eş seçme yaklaşımı sunulacaktır. Üçüncü olarak, bireylerin toplumsal cinsiyet rollerini öğrenmelerinde aile, eğitim ve din ile birlikte önemli bir role sahip olan, akademisyenlerin "sembolik güç" olarak tanımladıkları (Couldry, 2003) medya alanı analiz edilecektir. Bu analiz aynı zamanda kullanıcıların dijital medyada yer alan benlik sunumlarının incelenmesi için de gerekli altyapıyı oluşturmaktır. Ayrıca, medya aracılığı ile eş seçme pratikleri de tezin birinci bölümünde yer alacaktır. Bu bağlamda, tanışma ve evlendirme programları ile birlikte bu tezin incelediği çevrimiçi ilişki kurma alanında yer alan tanışma ve evlilik siteleri de kısaca tanıtılacaktır. Bu tez çalışmasının ikinci bölümünde, İslami ve liberal evlilik siteleri Bourdieu'nün "alan kuramı" çerçevesinde incelenecektir. Bu bölümün temel amacı evlilik sitelerinin bu alanda kendilerini nasıl konumlandırdıklarını analiz etmek ve göstermektir. Bu kapsamda, evlilik sitelerinin kurumsal kimlikleri, bu sitelerin içerik analizleri ve mimari (Papacharissi, 2009) analizleri ile birlikte sunulacaktır. Yine bu bağlamda, bu çalışma kapsamında ele alınan başlıca sitelerin isimleri, tasarımları, çevrimiçi ağ üzerindeki bağlantıları ve benlik sunumu alt yapıları bu bölümde paylaşılacaktır. İslami ve liberal olarak tanımlandığımız evlilik sitelerinin kullanıcılarına benlik sunumlarını gerçekleştirmeleri için sağladıkları alt yapıların analizi ve bu yapıların sağladığı imkanlar ve sınırlamalar doğrultusunda sitelerin sundukları eş seçme kriterleri ile Türk toplumunda genel olarak kabul gören ve yaygın olan eş seçme kriterleri karşılaştırılacaktır. Bu analiz İslami ve liberal evlilik sitelerinin sembolik farklılıklarını göstermek açısından da oldukça faydalı olacaktır. Bu çalışmanın üçüncü bölümünde ise kullanıcıların benlik sunumları ele alınacaktır. Bu kapsamda öncelikle benlik sunumu, bireylerin kendilerini sunma biçimleri ve toplumsal cinsiyet paradigması arasındaki ilişkiye dair teoriler, çevrimiçi iletişim araçlarının özgün niteliklerini aktaran araştırmalar ve evlilik sitelerinin sembolik farklılıkları paylaşılacaktır. İkinci olarak ise, çevrimiçi evlilik siteleri kullanıcıların beyanlarına dayanan içerik analizi sonucu elde edilen bilgiler yukarıda bahsedilen çalışmalar ve teoriler ile birlikte detaylı bir şekilde analiz edilecektir. Bu analiz bize hem İslami ve liberal evlilik sitelerinin kullanıcılarının benlik sunumları arasında bir karşılaştırma imkanı verecek, hem de kadın ve erkek kullanıcıların benlik sunumları arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları görmemize olanak sağlayacaktır. Bu tez çalışmasının dördüncü bölümünde ise, çevrimiçi evlilik sitesi kullanıcılarının habitüs kaynaklı özellikleri detaylı bir biçimde ele alınacaktır. Bu bölümde yukarıda belirtilen konu dışında, kullanıcıların çevrimiçi evlilik siteleri ile ilgili tutumları, bu sitelerde gerçekleştirdikleri benlik sunumları ve tanışma pratikleri, site kullanıcılarının eş seçme kriterleri, çevrimiçi ilişki kurma alanındaki sürecin işleyişi incelenecektir. Bunun yanı sıra çevrimiçi evlilik sitelerine üye olan bireylerin bu sitelere üye olma nedenleri ve kullanım stratejileri irdelenecektir. Bu analizler bize çevrimiçi evlilik sitelerinin kullanıcılarının, aynı sitelerde üye olan karşı cinsteki kullanıcıların beklentileri ile toplumsal cinsiyetlerine, kullanım amaçlarına, stratejilerine ve sermayelerine bağlı olarak nasıl müzakere ettiklerini gösterecektir. Bu çalışmanın ana bulguları çevrimiçi eş seçme pratiklerini, bu sanal sosyal mekanların sınırları kapsamında yapılan bireysel ve rasyonel seçimlere dayanan pratikler olarak tanımlayamayacağımızı göstermiştir. Bu çalışma kullanıcıların bireysel geçmişleri, dinsel alanın ve medya alanının kuralları ve gücün alanı olarak tanımlanan devletin tanışma ve evlilik pratikleri kapsamında getirdikleri düzenlemeler ile beraber çevrimiçi evlilik sitelerinin özgün niteliklerinin, bu sitelerin çevrimiçi ilişki kurma alanındaki konumlarının, sitelerin benlik sunumu altyapılarının ve mimarilerinin kullanıcıların çevrimiçi eş seçme pratiklerini, benlik sunumlarını, stratejilerini ve kullanım pratiklerini şekillendirdiğini göstermektedir.