Mustafa b. Abdullah el-Vânî'nin insan fiillerine dair risâlesinin tahlil, tahkik ve tercümesi

Bu çalışmada, Osmanlı âlimi olan Mustafa b. Abdullah el-Vânî'nin kulların fiilleri ve cebr-kader konularına dair kaleme aldığı el yazması eserin incelenmesine yer verilmektedir. Çalışma, giriş ve iki ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde müellifin biyografisini ve eserin ikinci nüshasını ararken izlenilen yol açıklanmıştır. Birinci bölümde risâlenin içeriğiyle bağlantılı üç başlıktan bahsedilmiştir. İkinci bölümde ise risâlenin tahlil, tahkik ve tercümesi verilmiştir. Eser, Osmanlı döneminde yazılmış irâde, kaza ve kader risâlelerinin bir türünü oluşturmaktadır. İtikat ve inanç esaslarına dayalı meselelere ayete dayalı çözüm getiren metinlerden biridir. Öte yandan Sadrüşşerîa ve Beyzâvî'nin Osmanlı uleması üzerindeki etkilerinin iz sürülmesi açısından önemli veriler sunmaktadır. Bu anlamda mukaddimât-ı erbaa metninin, ulemanın kaza ve kader anlayışında; Envârü't-tenzîl hâşiyelerinin ise metinlerin telif yönteminde oluşturduğu etkinin gözlemlenmesi açısından iyi bir örnektir. Hüsün-kubuh, cebr-kader, halk-kesb ayrımı ve teklif konusu risâlenin önemli konularındandır. Bu çalışma, küçük hacimde olan müteahhirîn dönem kelâm metinlerinin ayet tefsiri risâleleriyle ilişkisine işaret etmektedir. Ayrıca 18. yy'da başlayan Mâtürîdîlik vurgusunun anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.