Musul meselesi bağlamında Osmanlı Devletinin son dönemlerinde Yezidiler

Günümüzde Yezidiler, Irak, Suriye, İran, Gürcistan, Ermenistan, Rusya, Türkiye'yi içine alan geniş bir coğrafyada dağınık halde yaşamaktadırlar. Bir kısım Yezidiler ise Avrupa'nın çeşitli ülkelerine göç etmiş bulunmaktadır. Bu kadar geniş bir coğrafyada yaşayan Yezidilerin tarih boyunca en yoğun olarak yaşadıkları yer ise Musul bölgesi olmuştur. Burada Sincar Dağı eteklerinde Laleş şehrinde halen geniş Yezidi aşiretleri mevcuttur. Yezidilerin XII. Yüzyılda ortaya çıktığı tahmin edilen dinleri, sapkın bir halk olarak anıldıkları için, tarih boyunca bir gizem dini olarak kalmış ve bu sebeple farklı dinlere inananların herzaman saldırılarına maruz kalmıştır. Kimilerine göre Yezilerin dinleri bir inanç sistemi olarak kabul edilmiş kimilerine göre ise bozulmuş bir İslam mezhebi değerlendirilmiştir. Musul'da tarih boyunca çeşitli etno-dinsel kültürler varlığını devam ettirmiştir. Bunlardan Yezidiler de kendine özgü bir dine inanç sistemi ile XII. Yüzyılda ortaya çıkmıştır. Tarih boyunca dağınık ve merkezi otoriteye bağlı olmadan yaşayan Yezidiler Osmanlı hâkimiyetinde genellikle devletin siyasal ve askeri nüfuzunun büyük oranda dışında yaşamışlardır. XIX. Yüzyılda Tanzimat Fermanı ile başlayan zorunlu askerlik meselesi tartışmaları ile Yezidiler hiç bir zaman olmadığı kadar devletin gündemine girmişlerdir. Zaman zaman askerden muaf tutulsalar da bu durum İngilizler gibi misyonerlik adı altında sömürge yapmak istedikleri devletleri araştıran devletlerin gözünden kaçmayacaktır. Yezidilerin Osmanlı Devleti ile arabuluculuğunu üstlenen İngiltere, bölgede bulunan petrol yataklarını hâkimiyeti altına almak için Yezidileri kendi yanına çekmeye çalışmıştır. İngiltere burada Yezidileri azınlık olmasına rağmen belli bir yoğunluğu olduğu gerçeğini göz önünde bulundurmaktadır. Kendi denetimlerinde bir Arap Irak Devleti kurulduğunda Yezidilerin kendi yanlarında yer alacaklarını hesap etmektedirler. Birinci Dünya Savaşı sonunda Mondros Ateşkes Anlaşması imzalanmış olmasına rağmen Musul, haksız yere İngilizler tarafından işgal edilmiştir. Bu durum Türk Misak-ı Millisine aykırıdır. İngiltere haksız işgalini haklı göstermek için elinden geleni yapmış, Lozan görüşmeleri sırasında Musul Meselesi gündeme gelerek sorunun çözümü için Türk ve İngiliz hükümetleri çeşitli tezler ortaya koymuşlardır. Burada İngilizler, Musul meselesini bir sınır saptama ve halkların özgürlükleri sorunu olarak görmektedir. Türk tarafı ise bir vatan toprağının ülkemizden koparılmasını engellemek görmektedir. Taraflar Musul ile ilgili savlarını konuyu: ırksal, coğrafi, siyasi, askeri ve benzeri ölçütleri ele alarak savunmuşlardır. Neticede taraflar anlaşmaya varamamış, Cemiyet-i Akvam gibi İngiliz etkisinden kurtulamamış bir kurum tarafından hazırlanan bir rapor neticesinde Musul, İngiliz mandatındaki Irak'a bırakılmıştır. Başta Yezidiler olmak üzere tek tek gruplar olarak görülen ama Türkiye ile tarihi ve kültürel bağları olmakla birleşik bir yapı arz eden grupların Musul'un kaybıyla Türkiye ile tarihi ve kültürel bağları koparılmıştır. Çalışma, Giriş, 5 Bölüm ve Sonuç kısımlarından oluşmaktadır. Giriş Bölümünde tezin hazırlanma nedeni, yöntemi ve başlıca kaynaklar açıklanmıştır. Birinci Bölüm; Musul Bölgesinin Genel Coğrafi Terminolojisi ve Tarihi'ne ayrılmıştır. İkinci Bölüm; Osmanlı Dönemi Musul'un Demoğrafik Yapısı'na ayrılmıştır. Üçüncü Bölüm; Yezidiler ve Yezidilik Dini'ne ayrılmıştır. Dördüncü Bölüm; Osmanlı Devleti'nin Zorunlu Askerlik Uygulaması'na ayrılmıştır. Beşinci Bölüm; Musul Meselesinde Türk ve İngiliz Heyetleri Arasındaki Yezidilik Tartışmaları'na ayrılmıştır. Anahtar Kelimeler: Musul Meselesi, Yezidi, Ezidi, Zorunlu Askerlik, Yezidilik Tartışmaları.