Orta Doğu'da rekabet eden bölgesel güçler olarak Türkiye, İran ve Suudi Arabistan'ın ulusal rol kavramları ve yönelimleri: 1979-2020

Bu çalışmada, rol teorisinden yararlanılarak 1979 yılından günümüze Orta Doğu'da bölgesel rekabet içerisindeki Türkiye, İran ve Suudi Arabistan'ın rol tanımlamaları ve davranışları analiz edilecektir. Teorik olarak çalışma, Orta Doğu'daki bölgesel rekabeti analiz etmeye yönelik dört rol davranış boyutunu ortaya koyarak, rekabet merkezli bölgesel bir rol yaklaşımı geliştirmeyi hedeflemektedir. Orta Doğu'ya uygulanan böyle bir rol davranışı, bölgesel güçleri nedensellik (rol kaynakları), yönelim (rol yönelimleri), beklenti (role beklentileri) ve rekabet (rol meydan okumaları) boyutları açısından şekillendiren dört davranışsal boyut çerçevesinde ele alınacaktır. Bu tez, çatışmanın yoğun olduğu bir bölge olan Ortadoğu'da, bölgesel güçlerin, işbirliği, rekabet ya da statükoculuk arasında farklılaşan bölgesel roller üstlenerek bölgesel güç elde etme arayışında olduğunu ileri sürmektedir. Bunlar içerisinde işbirliği yönelimli rollerin bölgeselciliğe katkı yapması beklenmektedir. Rekabet yönelimli olanlar ise hegemonya arayışına yöneliktir. Statükocu yönelimli roller ise ya mevcut bölgesel güç düzenini devam ettirmeye ya da meydan okumaya yöneliktir. Analitik olarak tezin temel amacı 1979 yılından günümüze Türkiye, İran ve Suudi Arabistan'ın bölgesel güç statüsü elde etmeye yönelik bölgesel rekabetini anlayarak ve tartışarak Orta Doğu'ya yönelik literatüre katkı yapmaktır. Düşünsel ve yapısal rol kaynaklarına odaklanarak ilgili tez, ulusal rol kavramlarındaki değişimlerin ve devamlılıkların, dış politika yönelimleri ve böylece bölgedeki işbirliği-rekabet süreçleri üzerindeki yansımasını ortaya koymaya çalışmaktadır. Ayrıca çalışma, İran İslam Devrimi'nin, bölgesel güvenlik düzenini etkileyen ve özellikle Suudi Arabistan gibi diğer bölgesel güçlerin karşı-devrimci rollerini harekete geçiren İran'ın revizyonist rolü üzerindeki etkisini incelemektedir. Son olarak ilgili tez, her ne kadar ikisi de Sünni ve statükocu bir güç olsa da Türkiye ve Suudi Arabistan'ın Arap Baharı sonrasında farklı politikalar izlediğini ve rekabetçi bir rol benimsediğini ortaya koymaktadır. Birincisi liberal devrimci bir rol benimserken ikincisi devrim karşıtı tutucu bir rol benimsemiştir. Bu bakımdan söz konusu bölgesel dinamikler bölgedeki statükoyu ve bu üç bölgesel gücün rollerini dönüştürmüştür. Anahtar Kelimeler: Role Teorisi, Orta Doğu, Bölgesel Güçler, Türkiye, İran, Suudi Arabistan