Nehcü'l-Feradìs'te hâl eki kategorisi

Harezm Türkçesi'ne ait önemli bir eser olan Nehcü'l-FerÀdìs Mahmūd bin Alì tarafından yazılmıştır. Döneminin dil özelliklerini yansıtan oldukça hacimli bir eserdir. Müellifin dilin unsurlarını kullanımındaki ustalığı eserin üslubuna da yansımıştır. Eser incelendiğinde hâl eklerinin yoğun bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Türk Dili için yapılan ek sınıflandırılmalarına bakıldığında yaygın olan uygulama eklerin yapım ve çekim eki olarak iki ana başlık altında değerlendirilmesidir. Oysaki Türk dili ekleşme sistemi bakımından incelendiğinde yandaş karşıtlık ilişkisinde on ek çeşidine sahiptir. Hâl eki de bunlardan biridir. Bu anlayıştan yola çıkarak, müstakil bir kategori olan hâl ekleri, isim fiil tamlamalarında yardımcı unsur olan ismi bir hâl ile amaç, bağlama, özne, izah, karşılaştırma… gibi fonksiyonlarda asıl unsur olan fiile bağlar. Çalışmamızda hâl ekleri konusunda dilcilerin belli başlı izahlarına yer verilmiş ve söz konusu ekin yaygın olan, şekle dayalı fonksiyon belirleme, anlayışının aksine dilimizin ekleşme sistemindeki çerçevesi genel olarak çizilmiştir. Müstakil bir kategori olan hâl eklerinin ana fonksiyonları ve varsa bunlara bağlı alt fonksiyonlarının dikkate alınıp değerlendirildiği bir sınıflama yapılmıştır. Eserden aldığımız örnekler ekleşme bilgisi bakımından tahlilleri ile birlikte verilmiştir. İnceleme sonucunda elde edilen veriler izahları ile birlikte sonuç bölümünde yer almaktadır. Söz konusu eseri seçmemizdeki amaç döneminin dil özelliklerini en iyi şekilde yansıtması ve oldukça kapsamlı bir eser olmasıdır.