Neoliberal politikaların Türkiye'de yazılı basını dönüştürmesi: Neoliberal habercilik düzeni

Neoliberal ideoloji, 1980 sonrasında dünya genelinde siyasal iktidarlara hakim olmasıyla devletleri, kurumları, şirketleri, toplumu ve bireyi dönüştürmüştür. Medya sektörü neoliberal politikalara en hızlı uyum sağlayan sektörlerin başında gelmiştir. Türkiye'de basın sektörünün "medya endüstrisi"ne evrilmesi ve neoliberal politikalar doğrultusunda dönüşüm süreci eşzamanlı olarak gerçekleşmiştir. Bu süreç Turgut Özal'ın iktidara geldiği 1980'lerde başlayıp 1990'ların sonunda tamamlanmıştır. Tezimizde Türkiye medyasındaki bu dönüşüm, hem dönemin tartışmaları üzerinden, hem de 1990'larda aktif olarak çalışan gazeteci kuşağının gözünden anlaşılmaya çalışılmıştır. Yapılan derinlemesine mülakatlar ve nitel analiz çalışmasıyla; medya kuruluşlarının neoliberal norm doğrultusunda yaşadığı dönüşüm, gazetecilerin birey olarak dönüşümü ve habercilik faaliyetinin değişim süreci ortaya konmuştur. Yapılan görüşmelerde, tezimizin ilk bölümünde neoliberal ideolojinin ne olduğu tartışmasında ortaya çıkarttığımız örüntülerin medya sektöründe var olup olmadığı, ne zaman, hangi koşullarda ortaya çıktığı belirlenmiştir. Tezimizin kavramsal çerçevesi, P. Dardot ve C. Laval'ın, neoliberalizmle ilgili kuramlarına ve R. Sennet'in sosyolojik analizlerine dayanmaktadır. Bunun yanısıra neoliberalizmin dünya çapında hakim olmasını sağlayan esnek üretim sistemlerinin yalın üretimle bağlantısı araştırılmış, bu üç ayaklı yaklaşımla özgün bir kavramsal çerçeve ortaya konmuştur. Türkiye'de 2001 ekonomik krizine kadar tamamlanan bu değişim sonucunda ortaya çıkan "Neoliberal Habercilik Düzeni"nin özellikleri, refah toplumunda, kitlesel medya döneminde geliştirilen ilkeler ve kurallarla hangi noktalarda çeliştiği incelenmiştir. Medya şirketlerinin yönetimi 1990'larda gazeteci-yöneticilerden profesyonel işletmecilere geçmiştir. Şirketlerin büyümesinde; halka açılmaların, yabancı ortaklıkların, borçlanma olanaklarındaki artış ve benzeri finansallaşma eğilimlerinin büyük etkisi vardır. Medya şirketleri, hızlı büyüme arzusu nedeniyle daha fazla medya dışı alana girme eğilimi göstermiştir. Bu nedenle enerji, bankacılık gibi alanlardaki düzenleme ve özelleştirmeler medya-hükümet ilişkilerini değişime uğratmıştır. Bu değişim sonucunda grupların ekonomik çıkarları ve borsa değerlerinin öncelikli olduğu bir medya yapısı ortaya çıkmıştır. Bu yapı giderek muhabirliğin ve gazeteciliğin değerini düşürerek, reklam, promosyon gibi gelir getirici faaliyetlerin öne çıkmasına neden olmuştur. Bu ortamda gazetecilerin bir kısmı da, hükümetle grup ilişkilerini sürdüren ayrıcalıklı bir sınıfa dönüşmüştür. Ortaya çıkan "Neoliberal gazetecilik çerçevesi" ile refah toplumunun "kitlesel medya" çerçevesi uyumsuzdur. Her ne kadar Herman ve Chomsky gibi yazarlar tarafından eleştirilse de refah toplumu modeli, belirli sınırlamaları olsa bile bir "demokratik pluralizme" dayanmaktadır. Oysa neoliberal yönetim anlayışı, devletin küçültülmesi ve piyasa normunun hakim olması için demokratik taleplerin sınırlandırılmasını gerektirmektedir. 1990'ların sonunda gelinen noktada neoliberal şirket modelinde örgütlenen ana akım medya kuruluşlarının artık habercilik alanına daha az kaynak ayırdıkları, organizasyon yapılarını haber üretiminden çok bilanço verilerini ve hisse değerlerini iyileştirecek şekilde düzenledikleri anlaşılmaktadır. Gazeteciler ise bu süreçte şirket yönetimlerindeki bu değişimden rahatsızlıklarını dile getirmekle birlikte, bu değişimi durduracak ya da yavaşlatacak örgütlenmeyi hayata geçiremediklerini belirtmektedir. Yaşadıkları bu değişim sonucunda görüştüğümüz kuşağın gazetecileri önce meslekten elenmiş, ilerleyen yıllarda da neoliberal norma uygun bir haberci kuşağı ortaya çıkartılmıştır.