Nurbanu Sultan'ın Üsküdar'daki "Vakıf Mahallesi": Mahalle-i Ma'mûre'nin inşası, nüfuslandırılması, ve yönetimi (16. ve 17. yüzyıllar)

Konstantinopolis'in Osmanlılar tarafından fethi ve imparatorluk başkenti olarak yeniden inşa edilmesinin ardından, öncesinde kırsal ve seyrek nüfuslu bir yerleşim olan Üsküdar şehrin karşı kıyısındaki bir kasaba ve aynı zamanda Istanbul Kadılığı'nın üç kazasından birine dönüştü. Üsküdar, Anadolu ile imparatorluğun doğu illerine giden yolların başlangıç noktası olmasından ötürü on beşinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren hanları ve imaretleri ile bir menzil kasabası olarak hizmet vermeye başladı. Üsküdar'ın stratejik konumu ve önemi, özellikle hanım sultanların birbiri ardına gelen hayırseverlik faaliyetleri için bu kasabayı seçmelerine yol açtı. Bu projeler arasında, Nurbanu Sultan'ın külliyesi, Üsküdar'ın kırsal çevresini Mahalle-i Ma'mûre adı verilen bir vakıf yerleşkesine dönüştürdü. Bu tez, Nurbanu Sultan'ın külliyesini inşa ettiği bölgenin elli yıllık bir dönemde (1570-1620) nasıl boş bir kırsal alandan önce bir vakıf mahallesi, ardından çeşitli etnik-dini toplulukların yaşadığı birden fazla mahalleden oluşan bir semte dönüştüğünü incelemektedir. Ma'mûre'nin sosyo-mekansal gelişimi, mahkeme kayıtları, muhasebe defterleri, vakfiyeler, fermanlar, seyahatnameler, şiirler, Venedik diplomatlarının raporları, minyatürler, planlar ve haritalar dahil olmak üzere çeşitli metinsel ve görsel kaynaklar kullanılarak incelenmektedir. Ayrıca, Ma'mûre'nin sosyo-mekansal gelişimini görselleştirmek için dijital haritalama araçları da kullanılmaktadır. Bu tez, Nurbanu Sultan'ın mahallesini çeşitli açılardan ele alan dört dört temel konu başlığı etrafında şekillenmiştir. İlk olarak mahallenin mekansal organizasyonu incelenmiş ve Ma'mûre'nin yolcular için cazip bir konaklama noktasına nasıl dönüştüğü açıklanmıştır. İkinci olarak, Ma'mûre'nin yerel yönetim yapısı ve yöneticileri mercek altına alınmış; Ma'mûre'nin Üsküdar'dan neden farklı bir yönetim kadrosu tarafından idare edildiği tartışılmıştır. Üçüncü olarak Ma'mûre'nin demografik yapısına odaklanılarak Üsküdar'ın ilk Rum, Ermeni ve Kıbtî mahallelerinin oluşumu incelenmiştir. Son olarak, Ma'mûre'de yaşayanların ve orada konaklayanların deneyimleri üzerinden bir vakıf yerleşkesine dair çeşitli perspektifler sunulmaktadır. Sonuç olarak bu tez, Osmanlı vakıf sistemi aracılığıyla kurulan ve yönetilen yerleşimlerin incelenmesi için kapsamlı bir çerçeve ve metodoloji önermekte ve önerilen bu yaklaşım Ma'mûre'nin sosyo-mekansal gelişimini çeşitli perspektiflerden derinlemesine incelemek için kullanılmaktadır.