Öğrenilmiş çaresizliğin erteleme davranışı üzerindeki etkisinde kişilik özelliklerinin düzenleyici rolü

Bu çalışmada Elazığ Fırat Üniversitesinde okuyan öğrencilerin öğrenilmiş çaresizlik düzeylerinin erteleme davranışı üzerindeki etkisinin ve öğrenilmiş çaresizliğin erteleme davranışı üzerinde kişilik özelliklerinin düzenleyici rolünün incelenmesi amaçlanmıştır. Bu temel amaç doğrultusunda diğer amaçlar; üniversite öğrencilerinin öğrenilmiş çaresizlik algı düzeylerini belirlemek, üniversite öğrencilerinin erteleme davranışı algı düzeylerini belirlemek, üniversite öğrencilerinde öğrenilmiş çaresizliğin erteleme davranışı üzerindeki etkisini belirlemek öğrenilmiş çaresizliğin erteleme davranışı üzerindeki etkisinde kişilik özelliklerinin düzenleyici rolünü tespit etmek ve demografik özellikler açısından öğrencilerin araştırma değişkenlerine yönelik algılarında anlamlı bir farklılık olup olmadığının test etmektir. Öğrenilmiş çaresizlik kişinin ya da herhangi bir canlı varlığın yaptığı hareketlerle olayların sonucuna etkisinin olamayacağını düşünmesi, çevresinde olup biteni değiştiremeyeceğini düşünüp herhangi bir harekette bulunmaktan kaçınması, başka bir ifadeyle edilgen duruş olarak tanımlanmaktadır. Erteleme kavramı kişinin işi yapması için gereken zamanı varken işinin son ana kadar geciktirmesi olarak tanımlanmaktadır. Beş faktör kişilik kuramı adı altında yer alan beş temel özellik bulunmaktadır. Bu modelin kişilik boyutları dışa dönüklük, uyumluluk, özdenetimlilik, duygusal tutarlılık ve deneyime açıklık olarak ifade edilmektedir. Araştırmanın verileri 2023-2024 eğitim öğretim yılında Elazığ Fırat Üniversitesinde okuyan öğrencilerden elde edilmiştir. Araştırmanın örneklemini Elazığ merkezdeki Fırat Üniversitesinde okuyan 209 kadın ve 198 erkek olmak üzere toplam 407 öğrenci oluşturmaktadır. Bu araştırmada veri toplama aracı olarak Kişisel Bilgi Formu, "Genel Erteleme Eğilimi Ölçeği", "Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği" ve "Beş Faktör Kişilik Özellikleri Ölçeği" kullanılmıştır. Veri toplama araçlarının geçerlilik ve güvenilirlik çalışmaları yapılmıştır. Bu ölçeklerin geçerli ve güvenilir olduğu görülmüştür. Araştırmada bağımsız örneklem t testi, ANOVA, regresyon testi, aracı ve düzenleyici etkilere yönelik analizler SPSS'de Process Makro eklentisi aracılığıyla hiyerarşik regresyon analizi yapılmıştır. Yapılan regresyon analizi sonucunda öğrenilmiş çaresizliğin erteleme davranışı üzerinde pozitif ve anlamlı etkisinin olduğu görülmüştür. Öğrenilmiş çaresizlik arttıkça erteleme davranışı da artmaktadır. Öğrencilerin erteleme davranışı üzerinde dışa dönüklük, uyumluluk, özdenetimlilik kişilik özelliklerinin negatif yönde düzenleyici rolü olduğu, duygusal tutarlılık ve deneyime açıklık kişilik özelliklerinin rolünün olmadığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Öğrenilmiş Çaresizlik, Erteleme Davranışı, Beş Faktör Kişilik Özellikleri