Öğretmen presenteizminin iş talepleri kaynakları teorisi perspektifinden bir analizi

Bu araştırma amacı, çalışanların refahlarını ve iş duygularını iş özellikleriyle açıklayan İş Talepleri-Kaynakları (Job Demands-Resources; JD-R) modelini kullanarak presenteizmin doğal bağlantılarını analiz etmektir. Presenteizm birçok faktörün sonucu (kronik hastalık, işyeri stresi, işle ilgili olmayan uğraşılar, çalışanla ilgili özel durumlar ve olumsuz çevresel unsurlar vb.) ortaya çıkan bir deneyim olarak tanımlanır. Araştırmalar presenteizmin çalışanlarda negatif psikolojik etkiler bıraktığı, örgütsel işleyişi ve üretim ilişkilerini olumsuz etkilediği belirlenmiştir. Presenteeismi teşvik etme veya engelleme ihtimalinden dolayı iş özellikleri, presenteeism araştırmalarında artan bir ilgi görmüştür. İş özellikleri (iş talepleri ve iş kaynakları) ile çalışan refahı ve performansı arasında ilişki kuran JD-R modeli, bu anlamda presenteeismin anlaşılmasında önemli bir kavramsal çerçevedir. Mevcut çalışmada nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel araştırma deseninden faydalanılarak değişkenler arasındaki ilişkiler açıklanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın evreni Elâzığ Merkezdeki kamu okullarında görev yapan öğretmenlerden oluşmaktadır. Küme örnekleme yöntemiyle bu evrende bulunan 87 okul ve bu okullarda görev yapan 796 öğretmen, katılımcı olarak belirlenmiştir. Veri toplama araçları olarak Tükenmişlik Ölçeğinin Kısa Versiyonu, İşe Tutkunluk Ölçeğinin Kısa Versiyonu, İş-Aile Çatışması Ölçeği, Duygusal Talep Ölçeği, Yönetici ve Çalışma Arkadaşı Desteği Ölçeği ve Algılanan Öğretmen Presenteizm Ölçeği kullanılmıştır. Hazırlanan ölçekler çoğaltılarak her biri kapalı zarflar içine konularak okullar ziyaret edilip öğretmenlere dağıtılmış ve daha sonra belirlenen zaman dilimlerinde tekrar kendilerinden alınmıştır. JD-R modeli iş kaynaklarının, işe tutkunluk aracılığıyla örgütsel ve bireysel sonuçlarla; iş taleplerinin, tükenmişlik aracılığıyla örgütsel ve bireysel sonuçlarla ilişkili olabileceğini öngörür. Ayrıca JD-R literatürü iş kaynaklarının, iş taleplerinin oluşturduğu negatif durumları düzenleyeceğini yani tamponlayacağını da iddia eder. Dolayısıyla araştırma kapsamında aracılık, düzenleyicilik ve düzenleyici aracılık analizleri gerçekleştirilmiştir. Araştırmada kullanılan veriler okul gibi kümelenmiş yapılardan toplandığından analizler çok düzeyli olarak gerçekleştirilmiştir. Yapısal eşitlik modellemesinin çok düzeyli versiyonları kullanılarak yapılan analizlerde JD-R modelinin temel önermelerine paralel olarak iş taleplerinin tükenmişlik aracılığıyla presenteizmle, öğretmen ve okul düzeylerinde, pozitif ilişkili olduğu belirlenmiştir. İş kaynaklarının da işe tutkunluk aracılığıyla presenteizmle, öğretmen ve okul düzeylerinde, negatif ilişkili olduğu ulaşılan bir başka sonuç olmuştur. Bununla beraber iş kaynaklarının, iş talepleri ile tükenmişlik ilişkisinde düzenleyicilik rolü ve tükenmişlik aracılığıyla iş talepleri ile presenteizm dolaylı ilişkisinde düzenleyici aracılık rolünün varlığı, öğretmen ve okul düzeylerinde tespit belirlenmiştir. Sonuç olarak iş-aile çatışması ve duygusal talebin yüksek olduğu durumlarda tükenmişliğin ve dolaylı olarak presenteizm algısının yüksek olabileceği söylenebilir. Buna karşın yönetici ve çalışma arkadaşı desteğinin yüksek olduğu durumlarda işe tutkunluğun yüksek ancak dolaylı olarak presenteizm algısının daha düşük olabileceğine yönelik kanıtlar ortaya koyulmuştur. Ayrıca iş kaynaklarının, iş taleplerinin oluşturabileceği negatif sonuçları düzenleyebileceğine yönelik bulgulara da ulaşılmıştır. Yani yönetici ve çalışma arkadaşı desteğinin yüksek olduğu durumlarda, iş-aile çatışması ve duygusal talebin öngörebileceği tükenmişliğin ve dolaylı olarak presenteizm algısının daha düşük olabileceği söylenebilir.