Öğretmenlerin disiplini sağlama yaklaşımları ile öğrencilerin sınıf iklimi algıları ve öğretimsel muhalefet davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi

Bu araştırmanın amacı, lise öğrencilerinin algılarına göre öğretmenlerin disiplin yaklaşımları ile sınıf iklimi ve öğretimsel muhalefet arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini, 2017-2018 eğitim-öğretim yılında Diyarbakır merkez ilçelerinde bulunan 19 Anadolu Lisesinde öğrenim gören 16.701 ortaöğretim öğrencisi oluşturmaktadır. Tabakalı ve basit seçkisiz örnekleme yöntemleri ile evrenden seçilen 1512 öğrencinin ölçek formu değerlendirmeye alınmıştır. Araştırmada iki alt boyut ve 39 sorudan oluşan "Disiplin Yaklaşımları Ölçeği (DYÖ)", dört boyut ve 29 sorudan oluşan "Öğrenciler Tarafından Algılanan Sınıf İklimi Ölçeği (ÖTASİÖ)" ve üç alt boyut ve 22 maddeden oluşan "Öğretimsel Muhalefet Ölçeği (ÖMÖ)" kullanılmıştır. Elde edilen veriler SPSS ve AMOS programlarından yararlanarak çözümlenmiştir. Öğrenci algılarının çeşitli değişkenlere göre anlamlı fark gösterip göstermediği t-Testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ile belirlenmiştir. Anlamlılık düzeyi 0,05 olarak alınmıştır. Öğrencilerin disiplin, sınıf iklimi ve öğretimsel muhalefete ilişkin algıları arasındaki ilişki korelasyon analizi ile incelenmiştir. Araştırma sonucunda ulaşılan bazı bulgular şunlardır: Öğretmenlerin yüksek düzeyde çağdaş disiplin anlayışına, orta düzeyde geleneksel disiplin anlayışına sahip oldukları tespit edilmiştir. Öğrencilerin sınıf iklimi ile ilgili alt boyutlardaki algılarının ortalamaları; akran desteği için "katılıyorum", öğretmen desteği için "biraz katılıyorum", doyum için "katılıyorum" ve akademik yeterlik için ise "katılıyorum" derecesinde saptanmıştır. Tüm ölçek bazındaki ortalama ise "katılıyorum" düzeyinde bulunmuştur. Öğrencilerin öğretimsel muhalefet ile ilgili alt boyutlardaki algılarının ortalamaları; dışavurumcu için "orta düzeyde katılıyorum", etkileyici için "orta düzeyde katılıyorum" ve intikamcı için ise "hiç katılmıyorum" derecesinde saptanmıştır. Tüm ölçek bazındaki ortalama ise "orta düzeyde katılıyorum" şeklinde bulunmuştur. Disiplin yaklaşımının alt boyutları ile sınıf ikliminin alt boyutları arasındaki ilişki incelendiğinde; çağdaş boyutun, sınıf ikliminin bütün boyutları ile pozitif yönde orta düzeyde bir ilişkisinin olduğu görülmüştür. Bununla birlikte geleneksel boyutun da, sınıf ikliminin bütün boyutları ile genel olarak negatif yönde düşük düzeyde bir ilişkisinin olduğu görülmüştür. Disiplin yaklaşımının "çağdaş" alt boyutu ile öğretimsel muhalefetin "dışavurumcu" alt boyutu arasında negatif yönde "düşük" düzeyde bir ilişki; "etkileyici" alt boyutu ile pozitif yönde "orta" düzeyde anlamlı bir ilişki ve "intikamcı" alt boyutu ile negatif yönde "orta" düzeyde anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Disiplin yaklaşımının "geleneksel" alt boyutu ile öğretimsel muhalefetin "dışavurumcu" alt boyutu arasında pozitif yönde "düşük" düzeyde anlamlı bir ilişki; "etkileyici" alt boyutu ile negatif yönde "düşük" düzeyde anlamlı bir ilişki ve "intikamcı" alt boyutu ile pozitif yönde "orta" düzeyde anlamlı bir ilişkinin olduğu görülmüştür. Sınıf ikliminin öğretimsel muhalefet üzerindeki etkisini belirlemek için kurulan ve test edilen modele göre; olumlu sınıf ikliminin, öğrencilerin etkili muhalefet etme düzeylerini arttırdığı görülmüştür. Bununla birlikte olumlu sınıf ikliminin, öğrencilerin intikamcı muhalefet davranışlarını ise azalttığı tesbit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Disiplin, disiplin yaklaşımı, sınıf iklimi, muhalefet, öğretimsel muhalefet.