Ömer Nasuhi Bilmen'in Büyük İslam İlmihali adlı eserinde hikmet-i teşrî'

Ülkemizde ilmihal, İslami bilginin kalbi sayılmaktadır. Her Müslümanın dini hayatını tanzim ederken lazım olanı bilmesi bir borçtur. Bu bağlamda ilmihal kapsamına giren bilgiler, dinin mükellef saydığı herkesin öğrenmesi gereken bilgiler olarak görülmektedir. Dolayısıyla ülkemizde ilmihal denince, bir kitap türünden ziyade, İslam'ın bir Müslümanın hayatına tatbiki anlaşılır. Bu mantık üzerinden ilm-i hâl denen bilgiler öğrenilir. Gelenekselleşen ilmihal kültürünün, dini bilgilere ulaşma ve gündelik hayatta karşılaşılan problemlerin çözümünü kolaylaştırma vazifesini üstlenme açısından büyük fonksiyonları olduğu kabul edilmektedir. Bu amacın teminine matuf olan bu gelenek, dini bilgilerin toplum vasatına yayılmasını, çeşitli hayat standartlarına sahip kitlelerin bu bilgilere kolayca ulaşmasını ve yaşantılarını tanzimini sağlamaktadır. Bu gerçekten hareketle, bu çalışma İslam coğrafyasının yetiştirmiş olduğu değerli şahsiyetlerden birisi olan Ömer Nasuhi Bilmen'in hayatını ve onun eseri Büyük İslam İlmihali'nde hikmet-i teşrî'i konu edinmektedir. Hükümlerin nihai amacı, insanın fıtrî yapısını koruyarak fert ve toplum olarak onu mutlu kılmak ve her türden ihtiyaçlarını meşruiyet çerçevesi içerisinde karşılamaya çalışmaktır. Bu itibarla cüz'î hükümlerin bu bütünlük içerisinde, asıl maksadı gerçekleştirici mahiyette değerlendirilmesi gereği vardır. İşte bu ve benzeri konuları ele alan ilme hikmet-i teşrî' denmektedir. İslami ilimler içerisinde hikmet-i teşrî' ilmi, dinin ve din kurallarının felsefesini yapan, neden ve niçin sorularına cevap arayan bir daldır. Hükümlerin ne için vaz edildiğini akılla kavramak için bir nevi sorgulama içermesi dolayısıyla bu ilme "hükümlerin felsefesi" de denilebilir. Fıkıh usulü ilminin en önemli konularından sayılan hikmetü't-teşrî''in özünü "Allah hüküm koyarken bir maslahat, bir gaye ve bir fayda gözetmiş midir?" sorusuna verilen cevap teşkil etmektedir. Kur'ân-ı Kerîm'in birçok ayetinde evrende bir nizamın bulunduğu, hiçbir şeyin boşuna yaratılmayıp bir amaca dayandığı, kâinattaki varlık ve oluşların insanın hizmetine verildiği belirtilmektedir. Kâinatta mevcut olan sonsuz ve sayısız hikmetlerin benzeri dinin emir, yasak ve tavsiyelerinde de bulunmaktadır. Hikmet-i teşrî' bir çeşit din felsefesi olduğundan bu ilmin gayesi, her çeşit dini hükümleri araştırmak, bunların vaz ve teşri' edilmelerinin maksat ve faydalarını keşfetmek, aralarındaki münasebet ve irtibatı incelemektir.