Önemseme davranışlarına ilişkin düzenlenen etkinliklerin öğrenme ortamlarına, öğretmen ve öğrenci davranışlarına yansımaları

Türk eğitiminin genel amaçlarında, 2023 eğitim vizyonunda ve eğitim programlarında vurgulanan noktalardan biri bireyin bilişsel, sosyal ve duygusal alanlarda gelişimine, kendini tanımasına rehberlik etmektir. Ancak, günümüz neoliberal anlayışta eğitimin amacı daha çok neoliberal düzene insan gücünün yetiştirilmesi, refah düzeyinin artırılması ve gelecekte bu düzende bir yer edinilmesi olduğu anlaşılmaktadır. Bununla beraber, standartlaştırma, verimlilik, etkinlik, hesap verebilirlik gibi ekonomi alanına ait kavramların eğitimi şekillendirdiği görülmektedir. Bunun sonucu olarak ilköğretim kademesi liseye geçiş sınavlarına, ortaöğretim kademesi üniversiteye geçiş sınavlarına hazırlık görevi görmektedir. İlköğretim programlarında zaman zaman değerler eğitime ilişkin derslere yer verildiği görülmektedir. Alan yazında, listelenmiş ve belirlenmiş değerlerin öğretimine alternatif olarak önemseme kavramı çıkmaktadır. Önemseme, alan yazında genel anlamıyla bireyin varoluşsal anlamda kabul görmesi, kendi potansiyelini ortaya çıkarması, kendini keşfederek dünyayı da tanımasına rehberlik etmek anlamına gelmektedir. Bu noktadan hareketle, ilk olarak önemseme davranışlarına yönelik öğretmen-öğrenci davranışlarının ve öğrenme ortamlarının mevcut durumu belirlenmesi ve ihtiyaç analizinin gerçekleştirilmesi amaçlanmıştır. İkinci olarak, önemseme odaklı düzenlenen etkinliklerin öğretmen-öğrenci davranışlarını ve öğrenme ortamlarını nasıl etkilediğinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden durum saptama ve ihtiyaç analizi için iç içe geçmiş tekli durum deseninde durum çalışmasından, uygulama aşaması için işbirlikli eylem araştırmasından yararlanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yöntemi kullanılarak durum çalışması için Muğla Merkez ilçesine bağlı bir köy ilkokulunda 2018-2019 eğitim-öğretim bahar yarı yılında görev yapan dört öğretmen ve 1., 2., 3. ve 4. sınıfta öğrenim gren 34 öğreni seçilmiştir. Analiz birimini öğrenci, öğretmen ve öğrenme ortamları oluşturmuştur. Eylem araştırmasının çalışma grubunu aynı okulda 2020-2021 güz döneminde eğitim-öğretim güz yarı yılında görev yapan 3 öğretmen ve 1., 2. ve 3. Sınıfta öğrenim gören 27 öğrenci seçilmiştir. Durum çalışmasında verilerin toplanmasında gözlem, öğretmen ve veli görüşmeleri, alan notlarından yararlanılmıştır. Önemseme davranışlarına ilişkin betimsel veriler ortaya konmuş ve ihtiyaçlar belirlenmiştir. Bu ihtiyaçlar doğrultusunda öğretmen seminerleri ve öğrenci etkinlikleri tasarlanmıştır. Etkinliklerin uygulanmasında kullanılmak amacıyla bir öğretim modeli geliştirilmiştir. Önemseme davranışlarına yönelik seminer ve etkinliklerin değerlendirilmesinde uygulama öncesi, sonrası ve uygulama sürecinde veriler toplanmıştır. Uygulama öncesi ve sonrasında veri toplamak amacıyla Önemseyen Öğrenci Davranışları Ölçeği, Önemseyen Öğretmen Davranışları Ölçeği ve Önemseyen Öğretmen Davranışları Ölçeği Öğrenci Formu, geliştirilmiştir. Ayrıca, verilerin toplanmasında öğretmen-veli anketi, görüşme, öğrenci senaryoları ve odak grup görüşmelerinden yararlanılmıştır. Uygulama sürecine yönelik video kayıtları, öz değerlendirme formu, öğrenci günlüğü, ödevler, veli görüşmeleri, öğrenci görüşmeleri ve araştırmacı yansıtıcı değerlendirmelerinden yararlanılmıştır. Öğretmen seminerleri 5 oturumdan oluşmuştur ve seminerler video aracılığıyla verilmiştir. Öğrenci etkinlikleri 12 haftada 16 etkinlikten oluşmuştur. Öğrenci etkinlikleri genel olarak çevrimiçi, Zoom programı üzerinden gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın sonuçlarına göre önemseme davranışlarına ilişkin öğretmenlerin, "bireysel ihtiyaçları dikkate alma", "ekstra zaman ayırma", "öğretim desteği", "özerklik desteği, "duygusal destek", "sosyal uyum desteği" ve "kişilerarası ilişki" konularında desteğe; öğrencilerin kendini, diğerlerini, öğrenmeyi ve eşyayı önemseme konularında desteğe ihtiyaçları olduğu anlaşılmıştır. Öğretmen seminerleri uygulamaları sonucunda öğretmenlerin önemseme davranışlarına ilişkin farkındalık düzeylerinin artmasına katkıda bulunulduğu ancak uygulamaya geçirmede zorlandıkları gözlenmiştir. Öğrencilerin genel olarak öğrenme isteği, öğrenme sorumluluğu, çaba gösterme, kendini ifade etme, kendini tanıma, nezaket ve sınıf kurallarına uyma, olumlu sosyal davranış sergilemede gelişme kaydettikleri gözlenmiştir. Diğer yandan bazı öğrencilerde bazı davranışların içselleşmesinde yetersiz kalındığı görülmektedir. Bunun en önemli sebebinin etkinliklerin kısıtlı sürede çevrimiçi ortamda gerçekleşmesinden kaynaklandığı söylenebilir. Bununla beraber mevcut programların odağına önemseme davranışlarının alınmasının öğrencilerin bütüncül olarak gelişimlerine büyük katkılar sağlayacağı anlaşılmaktadır. Bu sonuçlar doğrultusunda, uygulayıcılara yönelik rol model olarak ve ilişkiler aracılığıyla öğrencilerin önemsenemsinin sağlanması, gelecek araştırmalara yönelik önemseme davranışlarına ilişkin farklı kademedeki öğrencilerle çalışılması ve karar vericilere yönelik önemseme odaklı programların geliştirilmesi getirilen önerilerden bazılarıdır. Anahtar kelimeler: önemseme, ilkokul öğretmeni, ilkokul öğrencileri, duyuşsal eğitim, değerler eğitimi