Örgütsel ekoloji ve popülasyonlar arası etkileşimler: Türkiye sermaye piyasasındaki aracı kurumlar örneği

Bu çalışmada, Örgütsel Ekoloji Kuramı bağlamında, popülasyonlar arası etkileşimlerin örgütsel kurulma oranlarını nasıl etkilediğinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Örgütsel Ekoloji Kuramı'nın temel çalışma alanlarından olan kurulma oranlarına etki eden nedenleri tek bir örgüt popülasyonu üzerinden açıklamaya çalışması, birden fazla popülasyon etkileşimde bulunduğunda ve bu etkileşim kurulma oranları üzerinde etki yarattığında yetersiz kalmaktadır. Ayrıca, popülasyon içerisinde bulunan örgütsel formların sahip oldukları özelliklerden dolayı popülasyonlar arası etkileşimleri ve bu etkileşimlere bağlı olarak kurulma oranlarını etkileyebilmektedir. Yapılan çalışmada, bu türden bir problemin çözülmesi amaçlanmıştır. Bunun için, farklı bilişsel meşruiyet düzeylerine sahip örgütsel formların oluşturduğu popülasyonların birbirleri ile olan etkileşimlerini incelemek ve bu etkileşimlerin popülasyonlardaki örgütsel kurulma oranlarını hangi yönde etkilediğini tespit etmek için bir araştırma yapılmıştır. Araştırma kapsamına, Türkiye Sermaye Piyasası'nda aracılık faaliyetlerini üstelenen banka kökenli olan ve olmayan aracı kurumların oluşturduğu popülasyonlar seçilmiştir. Çalışmada, banka kökenli aracı kurumların bilişsel meşruiyet düzeyi yüksek, banka kökenli olmayan aracı kurumların bilişsel meşruiyet düzeyi düşük olarak kabul edilmiştir. Örgütsel Ekoloji Kuramı'nın popülasyonlar arası etkileşimleri iki temel sosyal süreç olan meşrulaşma ve rekabet süreçleri ile açıklamaya çalışması nedeniyle, aracı kurum popülasyonları arasındaki etkileşimler bu süreçlere bağlı kalınarak belirlenmiştir. Aracı kurum popülasyonları arası etkileşimlerin belirlenmesi için olay tarihi analizinden yararlanılmıştır. Her iki aracı kurumun kurulma tarihleri, aracılık faaliyetlerinden gerçekleştirmiş oldukları hisse senedi ve devlet iç borçlanma satışları verileri elde edilmiştir. Ayrıca, aracı kurum popülasyonları arasındaki etkileşimler, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nın kurulduğu 1986 yılından itibaren incelenmiştir. Ülkede yaşanan ve finansal anlamda piyasalara olumsuz etki yaratan krizler dönemsel etkiler olarak kabul edilmiştir. Kurulma oranı bağımlı, kurulma oranına etki eden etkenler ise bağımsız değişken olarak belirlenmiştir. Bağımlı değişken olan kurulma oranı ile bağımsız değişkenler arası nedensel ilişki Cox Oransal Risk Modeli ile açıklanmıştır. Model çalışma içerisinde aşamalı olarak kurulmuştur. Elde edilen sonuçlara göre, bilişsel düzeyi yüksek olan banka kökenli aracı kurumların içinde bulunduğu popülasyonun yoğunluğu arttıkça, bilişsel meşruiyet düzeyi düşük olan banka kökenli olmayan aracı kurum kurulma oranı azalma göstermiştir. Ancak banka kökenli olmayan aracı kurumların içinde bulunduğu popülasyon yoğunluğundaki artış, banka kökenli aracı kurumların kurulma oranı üzerinde bir etki yaratmamıştır. Dolayısıyla, etkileşimlerin popülasyon dinamikleri açısından tek yönlü olduğu tespit edilmiştir. Hisse senedi satış miktarlarındaki değişim banka kökenli olmayan aracı kurum kurulma oranı üzerinde olumlu etki yaratmasına rağmen, devlet iç borçlanma senetleri satışlarındaki değişimin banka kökenli aracı kurumların kurulma oranına bir etkisi olmamıştır. Dönemsel etkilere bakıldığında ise, özellikle 2001 krizi ve sonrasını temsil eden dönemin, hem banka kökenli hem de banka kökenli olmayan aracı kurum kurulma oranını azaltıcı etkiye sahip olduğu kurulan modellerce belirlenmiştir.