Örgütsel sessizlik, tükenmişlik ve örgüt kültürü ilişkisine yönelik bir inceleme

Amaç: Araştırmada; lise, ortaokul ve ilkokullardaki öğretmenlerin örgütsel sessizlik ile tükenmişlik yaşama düzeyleri ve bunların örgüt kültürüyle olan ilişkilerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Yöntem: Bu araştırmada, lise, ortaokul ve ilkokullardaki öğretmenlerin örgütsel sessizlikleri, tükenmişlikleri ile örgüt kültürü ilişkisinin bir takım değişkenlere göre incelenmesi amaçlanmış olup, ilişkisel modelde yürütülmüştür. Araştırma, 2023-2024'te Eskişehir Odunpazarı ve Tepebaşı'ndaki lise, ortaokul ve liselerdeki basit seçkisiz örneklemeyle seçilen 793 öğretmenle yürütülmüştür. Araştırmanın verileri, Çınar (2024) tarafından geliştirilen Kurum Kültürü Ölçeği, Dyne vd. (2003) tarafından geliştirilen ve Türkçe'ye uyarlaması bu çalışmada yapılan Örgütsel Sessizlik Ölçeği ile Maslach ve Jackson (1981) tarafından geliştirilen ve Türkçe'ye uyarlaması bu araştırmada yapılan Maslach Tükenmişlik Envanteri-Eğitimci Formundan elde edilmiştir. Bulgular: Araştırma bulgularına göre, okullarda en az güç odaklı kültür görülürken en çok ilişki odaklı kültüre rastlanmıştır. Öğretmenlerin kültüre ilişkin algıları; okul türüne, eğitim durumuna ve cinsiyete göre farklılaşmakta ancak, mesleki kıdeme ve okul hizmet yılına göre farklılaşmamaktadır. Öğretmenlerin tükenmişlik algıları en az Duyarsızlaşma, en çok Duygusal tükenme boyutunda görülmüştür. Öğretmenlerin tükenmişlik algıları cinsiyete, eğitim durumuna ve okul türüne göre farklılaşmakta, ancak okul hizmet yılına ve mesleki kıdeme göre farklılaşmamaktadır. Öğretmenlerin örgütsel sessizlik algıları sırasıyla en fazla Korumacı sessizlik, Kabullenici sessizlik ve Korunmacı sessizlik alt boyutlarında görülmüştür. Öğretmenlerin örgütsel sessizlik algıları cinsiyete, mesleki kıdeme ve okul türüne göre anlamlı farklılaşmakta, ancak eğitim durumu ve okul hizmet yılına göre anlamlı farklılaşmamaktadır. Başarı ve rekabet odaklı kültür, t tipi kültür, yenilik odaklı kültür ve ilişki odaklı kültür tükenmişlik ve sessizlik düzeylerini azaltırken, güç odaklı kültürün örgütsel sessizlik ve tükenmişlikle olan ilişkisi ya zayıf ya da olumsuz yöndedir. Tükenmişlik boyutları ise, kabullenici ve korunmacı sessizlik ile pozitif ilişki göstermektedir. Sonuç ve Öneriler: Okullarda en çok ilişki odaklı kültüre, en az ise güç odaklı kültüre rastlanmıştır. Bu durum, okullarda sosyal ilişkilerin, karşılıklı saygının daha güçlü olduğu, ancak otoriter yapıların daha az hissedildiğini göstermektedir. Öğretmenlerin tükenmişlik düzeyi en fazla duygusal tükenme, en az ise duyarsızlaşma boyutunda görülmüştür. Bu durum, öğretmenlerin duygusal olarak tükenmişlik yaşadıklarını ancak öğrencilerine karşı ilgilerini kaybetmediklerini göstermektedir. Öğretmenlerin örgütsel sessizlik düzeyleri en fazla korumacı sessizlikte, en az ise korunmacı sessizlik alt boyutunda görülmüştür. Bu durum, öğretmenlergin kurumsal zararı en aza indirmek için sessiz kaldıklarını ve kurumun faydasını ön planda tuttuklarını östermektedir. Kurum kültürü ölçeğinin güç odaklı kültür alt boyutu hariç, diğer dört alt boyutu tükenmişlik ile negatif ilişkilidir. Bu, bu kültürlerin öğretmenlerin tükenmişlik düzeylerini azalttığını ve işle olan bağlılıklarını artırabileceğini düşündürmektedir. Örgüt kültürü ile örgütsel sessizlik arasında ilişkiler bulunmaktadır. Sonuç olarak, her kültür tipi, çalışanların sessizlik davranışlarını şekillendiren farklı dinamiklere sahiptir. Bu araştırmanın bulgularına dayanarak, okullarda güçlü bir kültür oluşturulmalı, öğretmenlerin iş yükü dengelenmeli ve tükenmişliği azaltmaya yönelik destek sağlanmalıdır. Örgüt kültürü, örgütsel sessizlikle ilişkili olarak ele alınmalı ve sessizliği azaltıcı politikalar geliştirilmelidir. Gelecek araştırmalar, okul kültürü, tükenmişlik ve örgütsel sessizlik arasındaki ilişkileri daha derinlemesine incelemelidir.