Ortaöğretime geçişte ve dokuzuncu sınıfta akademik başarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi

Ortaöğretimin mevcut yapısı ve öğrencilerin farklı türdeki okullara akademik temelli yerleşmesi "elit okullar" oluşturmaktadır. Bu yönüyle merkezi sınav sonucunda öğrenciler etiketlenerek bir sıraya konulmakta; sistem bu sıralamaya göre öğrenciyi uygun bir okula yerleştirerek sosyal ve sınıfsal konumu yeniden üretmektedir. Türkiye'de ailelerin sosyoekonomik düzeyleri arasında uçurumlar olması, mevcut liselere geçiş sisteminin sürekli değişmesi ve günün ihtiyaçlarına cevap verememesi ortaöğretime geçişteki birtakım sorunlardandır. Bu araştırmanın amacı, dokuzuncu sınıf öğrencilerinin akademik başarıları (LGS puanı ve dokuzuncu sınıf yıl sonu not ortalaması) ile çocuğun kişisel (cinsiyet ve yaş), aile ile ilgili (hane nüfusu, kardeş sayısı, anne eğitim, baba eğitim, anne meslek, baba meslek, aile geliri ve aile yerleşim yeri) ve okula ilişkin (lise türü, mezun olunan ortaokul ve yerleşme türü) değişkenler arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırma, nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeli ile desenlenmiştir. Araştırmanın örneklemi, 2022-2023 öğretim yılında Tokat il merkezinde farklı türlerdeki beş lisede öğrenim gören 507 dokuzuncu sınıf öğrencisinden oluşmaktadır. Araştırmanın verileri, e-okul uygulaması ve okullar tarafından tutulan öğrenci bilgi formlarından elde edilmiştir. Veriler, betimsel (frekans, yüzde vb.) ve ilişkisel (One Way ANOVA, t testi, kay kare, Kruskall Wallis H testi, Mann Whitney U testi ve Tukey testi) tekniklerle analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda öğrencilerin dokuzuncu sınıf yılsonu not ortalamaları ve LGS puanları arasında cinsiyet, yaş, hane nüfusu, kardeş sayısı, anne eğitim, baba eğitim, anne meslek, baba meslek, aile geliri ve aile yerleşim yeri, lise türü, mezun olunan ortaokul ve yerleşme türüne göre anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Sonuçlardan en çarpıcı olanı dokuzuncu sınıf öğrencilerinin yaşı küçüldükçe akademik başarısının düşmesidir. Özel ortaokuldan mezun olan öğrencilerin diğer okullardan mezun olanlara göre daha başarılı olduğu bilinmekle birlikte bu araştırmanın ulaştığı diğer önemli sonuç ise genel ortaokuldan mezun olan öğrencilerin imam hatip ortaokulundan mezun olanlardan başarılı olduğudur. Bu araştırmada ulaşılan sonuçlara bağlı olarak, ailenin sosyoekonomik düzeyinin öğrencinin başarısını olumsuz etkilemesinin önüne geçmek için okullar arası imkanların eşitlenmesi önerilmektedir. Ayrıca eğitim tümüyle devlet tarafından sunulmalı, merkezi sınavın dezavantajları derinleştirmesini önlemek için sınav odaklı liseler yerine ilgi ve beceri temelli liseler oluşturulmalıdır. Son olarak 4+4+4 sistemi ile oluşan farklı yaş grupları arasındaki dezavantajı ortadan kaldırmak için birinci sınıfa kayıt yaşının yetmiş iki ay olarak düzenlenmesi önerisi getirilmiştir.