Osmanlı arşivindeki İstanbul cami ve türbelerinin tamirleriyle ilgili belgeler

ÖZET Türk İmâr Târihi' nde inşâi hareketler kadar restorasyon faaliyetleri de üzerinde önemle durulması gereken konulardan biridir. Teze konu olan İstanbul Cami ve Türbeleri' nin bir kısmı devlet ileri gelenleri tarafından yaptırıldıktan sonra vakf edilmiştir. Zaman zaman meydana gelen yangınlarda veya zelzelelerden sonra hasar gören yapılar ya tâ'mîr ettirilmiş yada yeniden yaptırılarak ihya edilmiştir. Dünya' nm en güzel şehirlerinden biri olan İstanbul, stratejik konumu ve tarihsel kimliğinin kendisine kazandırdığı özel imtiyaz ve ilginin yanı sıra, Osmanlı İmparatorluğu'na 469 yıl merkez olması bakımından da büyük bir gelişmeye mashâr olmuştur. Bu bakımdan, devletin ömrü boyunca İmparatorluğun en büyük şehri olma özelliğiniş koruduğu gibi bu müddet zarfında şehir anıtsal cami' 1er, saraylar, konaklar, narin evler, hânlar, hamamlar, imaret ve medreseler ve daha birtakım eserlerle donanmıştır. Çoğu bir san' at eseri olan İstanbul yapıları pek sık meydana gelen yangınlardan, zaman zaman da doğal afetlerden çok fazla zarar görmüşlerdir. İstanbul yapılarının zarar gömesinin çeşitli sebepleri arasında, ahşap inşâatın esâs tutulması gelmektedir. Buna rağmen cami', medrese, hamam gibi binalar hâriç, evler, konaklar, bâzı mescidler hattâ bir kısım hânlar bile ahşap yapılmıştır. Yangınlar ve tabiî afetler İstanbul'un binlerce yapısını yok etmekle kalmamış, bugün mevcûd olan san'at eserlerinin de pek çoklarının ilk şekillerini değiştirmeye de sebep olmuştur. Çeşitli sebeplerle zarar gören yada tâ'mîre muhtâc olan cami' ve türbelerle ilgili belge ve defterlerin bir kısmı T. C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'inde bulunmaktadır. Cami' ve türbe tâ'mîratlanyla ilgili olan belgelerin çok oluşu sebebiyle tez konusu İstanbul'daki Osmanlı hanedanı ve sadrâzamlarının yaptırdıkları eserlerle sınırlandırılmıştır. Mevcûd belge ve defterler lâtin harflere çevrilerek tasnif edilmiştir. Bu tasnif sırasında yapının kime âid olduğu hangi semtte bulunduğu, tâ'mîre muhtâc olan yerlerin isimleri, gerekli malzemeler, kaça mal olacağı ve hangi bütçeden karşılanacağına dâir hususlar değerlendirilmiştir.