Osmanlı Devleti'nde Erzurum vilayetinde doğal afetler (19. yüzyıl)

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nin bir yandan idari, askeri ve bürokratik alanlarda yapısal modernleşme süreçlerini yürüttüğü diğer yandan ağır krizler ve dönüşümlerle mücadele ettiği kritik bir zaman dilimidir. İmparatorluğun doğu sınırındaki en stratejik merkezlerinden biri olan Erzurum vilayeti, bu dönemde yalnızca siyasi çalkantılarla değil, sosyo-ekonomik yapıyı derinden sarsan yıkıcı doğal afetlerle de yüzleşmek zorunda kalmıştır. Bu tez çalışması, XIX. yüzyılda Erzurum vilayeti ve mülhakatında meydana gelen deprem, salgın hastalık (özellikle kolera ve veba), kıtlık, yangın, sel felaketlerini bütüncül bir yaklaşımla incelemekte; bu afetlerin bölgenin demografik, ekonomik ve iktisadi yapısı üzerindeki yapısal etkilerini analiz etmektedir. Araştırmanın temel kaynağını Cumhurbaşkanlığı Osmanlı arşivi belgeleri oluşturmaktadır. Diğer taraftan nitel araştırma ve doküman analizi yöntemleriyle elde edilen bulgular, XIX. yüzyılda devletin afet yönetimi reflekslerinde belirgin bir dönüşüm yaşandığını göstermektedir. Merkezileşme ve bürokratikleşme çabalarının bir sonucu olarak, afetlere müdahale ve yardım süreçlerinin (iaşe temini, vergi muafiyetleri, yeniden inşa) önceki yüzyıllara kıyasla çok daha sistematik ve kayıtlı bir şekilde yürütüldüğü tespit edilmiştir. Özellikle kolera gibi sınır ötesi salgın hastalıklarla mücadelede modern karantina teşkilatının kurulması ve uluslararası tıp uzmanlarından destek alınması, Osmanlı devlet yapısının kriz yönetiminde bilimsel eksene kaydığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma; doğal afetlerin yalnızca anlık yıkımlar ortaya çıkaran doğa olayları olmadığını, aksine Erzurum vilayetinin tarımsal ekonomisini daraltan, büyük çaplı göç hareketlerini tetikleyerek demografiyi değiştiren ve yerel idare ile merkez arasındaki güç/koordinasyon dengesini yeniden şekillendiren temel tarihsel kırılma noktaları olduğunu savunmaktadır.