Osmanlı Devleti taşrasında şikâyet hakkı ve mekanizması: Erzurum eyaleti (1742-1800)

Çalışmada Osmanlı Devleti'nin önemli eyaletlerinden birisi olan Erzurum eyaletinde yaşayan halkın 1742-1800 yılları arasında Erzurum Ahkâm Defterlerine yansıyan sosyal, ekonomik, idari, adli vb. sorunları incelenmiştir. Bu konunun seçilmesinde en önemli neden, incelenen döneme ve kaynaklara ait yeterli çalışmanın bulunmamasıdır. Çalışmanın ana kaynağı olan Ahkâm Defterleri, şikâyeti için Divan-ı Hümayuna giden halkın sorunları ve bu sorunlara önerilen çözümlerin kaydedildiği divan tutanaklarıdır. Erzurum Ahkâm Defterlerine kaydedilmiş hükümlerden elde edilen bilgiler, halkın gündelik yaşamı ve sorunları hakkında bilgiler verirken dönemin değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Devletin içerisinde bulunduğu siyasi ve ekonomik durumun etkilerini halk, yöneticiler ve diğer görevliler üzerinde görebilmek mümkündür. Çalışmanın ortaya çıkarmayı amaçladığı konulardan biride merkez ve taşra ilişkileridir. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümünde Osmanlı Hukuk'u ve şikâyet mekanizması incelenmiştir. İkinci Bölümde Erzurum eyaletinde şikâyet sisteminin oluşumu-işleyişi, halkın Divan-ı Hümayuna başvuru hakkı ile başvuru şekillerine değinilmiştir. Divana şikâyetini sunan kişilerin ikamet ettikleri bölge ve statüleri gibi özellikler çeşitli açılardan değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Üçüncü ve son bölümde ise halkın genel şikâyetleri üzerinden değerlendirilen güvenlik, miri toprak rejimi, vakıf, miras, borç-alacak, şahsa müdahale, su anlaşmazlıkları, göç vb. konular, grafiksel tablolarla desteklenerek istatiksel veriler ile değerlendirilmiştir. Sonuç kısmında ise çalışmada tafsilatlı bahsedilen çıkarımlar genel hatlarıyla ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Erzurum Eyaleti, Erzurum Ahkâm Defterleri, Şikâyet, Divan-ı Hümayun, XVIII. yüzyıl