Osmanlı dönemi İstanbul sebil ve çeşme kitabelerinin biçim ve içerik açısından değerlendirilmesi

On beşinci yüzyılda İstanbul'un fethiyle birlikte uzun yıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğu'na başkentlik yapmış olan kadim şehir İstanbul'da XVIII. yüzyıl sonuna kadar inşa edilmiş çeşme ve sebillerin kitabelerini biçim ve içerik açısından ele aldığımız bu doktora tezi çalışması için yapılan araştırmada günümüze ulaşmış çok sayıda eser olduğu tespit edilmiştir. Mevcut eserler arasından selektif bir katalog oluşturmak adına kitabeleri bezemeleriyle birlikte çoğu zaman teolojik ve edebî bir bakış açısıyla değerlendirerek farklılıklarını ortaya koymaya çalıştığımız örnekleri ele aldık. Toplam 143 adet çeşme ve sebilden oluşan kataloğumuzda kitabelerinin süsleme özellikleriyle ayrıntılı bir şekilde anlatıldığı eserlerin mimarisi ve bezemeleri hakkında da ayrıntılı şekilde bilgi verilmiştir. XVIII. yüzyılda, yaklaşık on iki yıllık kısa bir dönemi kapsayan Lale Devri ile birlikte sayıca artan bu yapıların mimari, süsleme ve üslup özelliklerinde görülen değişim kadar kitabelerinde biçim ve içerik açısından gözlenen farklılıklar ve benzerlikler ile özdeşliklerin yansımaları transkribe edilen manzumelerin değerlendirme bölümünde ayrıca ele alınmıştır. İstanbul'un hemen hemen bütün semtlerinde hiçbir sınırlandırma olmaksızın yapılan bu çalışmada çoğunluğu hayrat amacıyla ve zaruri ihtiyaçtan inşa edilmiş olan bu eserlerin aynı zamanda Osmanlı kültür ve sanatının estetik anlayışını yansıttığı, zengin içerikli kitabeleriyle toplumun maneviyatına hitap eden değerler taşıdığı, yüzyıllar içinde gelişen birçoğu devrin ileri gelen şairlerine yazdırılmış olan manzumelerde hangi temaların işlendiği ortaya konmaya çalışılmıştır. Böylelikle bugüne kadar konuyla ilişkili yapılan araştırmalardan çok daha uzun dönemleri kapsayan eserler incelenerek bu eserlerin kimliği niteliğindeki kitabeler gerek süsleme gerek içerik bakımından hiç olmadığı kadar ayrıntılı şekilde çalışılmış, yapılarla alakalı ulaşılabilen eski ve güncel fotoğraflarla desteklenen çalışmamızın bilim dünyasına kazandırılması amaçlanmıştır. Böylece İstanbul'daki bu küçük ölçekli yapıları ve kitabelerini kayıt altına alarak kültürel, sanatsal ve manevi değerininin fark edilmesini ve anlaşılmasını sağlamış olacağız. Anahtar Kelimeler: Osmanlı dönemi, İstanbul, Çeşme, Sebil, Kitabe, Süsleme