Osmanlı medreselerinde Arapça öğretimi çerçevesinde Sübha-i Sıbyân ve Nûbehara Bıçûkân manzum sözlükleri

Bu çalışmamızda, Osmanlı Medreseleri Sıbyan Mekteplerinde yabancı dil olan Arapçanın öğretiminde ders kitabı olarak okutulan Sübha-i Sıbyân ve Nûbehara Biçûkân adlı iki manzum sözlüğün başlangıç düzeyi Arapça öğretimi incelenmiştir. Osmanlı döneminde yabancı dil öğretiminde bir gelenek haline gelen manzum sözlüklerin yazıldığı dil, bölgedeki konuşulan dile göre farklılık göstermektedir. Eğitim dilinin Arapça olduğu Osmanlı medreseleri, bulundukları coğrafyaya göre farklı anadillere sahip toplumların eğitim merkezî olan Sıbyan mekteplerinde ise eğitim-öğretimin dili, bölgede konuşulan dildir. Sıbyan mekteplerinin öğretim programları, en kıdemli öğreticiler tarafından belirlendiği gibi ders kitabı olarak okutulacak materyaller de ihtiyaca binaen ya öğreticinin benimsediği ya da bizzat ders verenin hazırladığı materyallerden oluşmaktadır. Medrese sisteminde okutulan bazı eserler gibi bu sözlükler de ezberlenmek için manzum olarak yazılmıştır. Arapça kelimelerin karşılıkları, Sübha-i Sıbyân'da Türkçe, Nûbehara Biçûkân'da ise Kürtçe olarak verilmektedir. Her iki sözlüğün 17. yüzyılda telif edilmesinden hareketle, küçük çocuklara öğretilen yabancı dil yöntemlerindeki ortak ve farklı noktaları eserlerin bahirlerine göre sırasıyla incelenmiştir. Farklı bölümlerde ele aldığımız eserler, yabancı dil öğretimi merkezli olarak nasıl bir yöntem izlediklerini irdelenip yeri geldiğinde karşılaştırılmıştır. Eserlerden hareketle Arapçayı öğretmekteki çaba ve amaçlar irdelenmiştir. Osmanlı dönemi Sıbyan Mekteplerindeki eğitim-öğretim ve programlarının genel yapısından hareketle başlangıç düzeyi Arapça öğretimindeki dil öğretim yöntemleri, eserlerin ilgili bölümlerinde belirtilmiştir. Türkçe ve Kürtçe konuşulan bölgelerde genel itibari ile uygulanan sistemlerin birebir aynı olmadıkları ancak eğitim öğretimdeki temel amaçlarının birbirine paralel olduğu söylenebilir. Eserlerin yazıldıkları dönemde ve kendinden sonra bıraktıkları izler değerlendirilmiştir. İncelediğimiz eserleri karşılaştırılıp bunların anadili ve yabancı dil öğretimindeki yerleri modern dil öğretim yöntemleri bağlamında incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Sübha-i Sıbyân, Nûbehara Biçûkân, Yabancı Dil Öğretimi, Manzum Sözlük, Sıbyan Mektepleri.