Osmanlı Mısır'ında ulema-siyaset ilişkisi: Ezher örneği

Bu çalışmada, İslâm dünyasının en eski eğitim kurumlarından Ezher'in, Osmanlı asırlarındaki müessese yapısı ve 18. yüzyıl Osmanlı siyasetindeki yükselişi ele alınmıştır. Birinci Bölüm'de, Ezher'in Osmanlı fethinden önceki yapısı kısaca verilmiş, ardından 16. ve 17. yüzyılda Osmanlıların eline geçtikten sonra geçirdiği değişimler ve bu bağlamda Osmanlı idarecileri ile kurduğu münasebetler, kırılma noktaları merkeze alınarak ortaya konulmuştur. Bu kısımlarda ağırlıklı olarak literatür eserlerinden ve yeri geldikçe bazı Osmanlı kaynaklarından yararlanılmıştır. Birinci Bölüm'ün son kısmında, kurumun 18. yüzyılda aldığı veche ve Osmanlı Mısır siyasetine giden süreçte Ezher ulemasının ilmî-içtimâî ve siyasî vaziyeti, dönem kaynakları kullanılmak suretiyle izah edilmiştir. Çalışmanın İkinci Bölümü'nde Ezher ulemasının 18. yüzyıl Mısır siyasetinde yükseliş sebepleri incelenmiştir. Bu bağlamda Osmanlı merkezinin takip ettiği incelikli politikalar, kurum vasıtasıyla bölgedeki siyasî-içtimaî yapıyı domine etme çabaları ve Ezher ulemasını, Osmanlı Mısır siyasetine dahil etme süreci nazara verilmiştir. Bu bölümde ilgili literatüre müracaat edilmekle birlikte ağırlıklı olarak Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde bulunan Mühimme-i Mısır defterleri, çeşitli tasniflere dağılmış müteferrik evrak ile meşhur Mısırlı tarihçi Abdurrahman b. Hasan el-Cebertî'nin Acâibü'l-Âsâr fi't-Terâcim ve'l-Ahbâr adlı biyografik-kroniği merkeze alınmıştır. Üçüncü Bölüm'de, yine aynı kaynaklar tenkid ve mukayese edilmek suretiyle Ezher ulemasının 18. yüzyıl Mısır siyasetinde oynadığı roller, Osmanlı idarecileri ve Osmanlı merkezi ile geliştirdikleri münasebetler, ele alınmıştır. Böylelikle bugüne kadar meçhul kalan Osmanlı döneminde Ezher'in ve ulemasının vaziyetine ve 18. yüzyıl Mısır siyasetinin dinamiklerine dair bir zemin oluşturulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ezher, Mısır, Ulema, Siyaset, Osmanlı Dönemi Arap Medreseleri, Mühimme-i Mısır, el-Cebertî