Osmanlı şiirinin modernleşme sürecinde "kadın"ın doğuşu: Nigâr Hanım'ın şiirlerinde dişil söylem üretimi

Nigâr bint-i `Osman (1862-1918) Romantizm, Sentimentalizm gibi Avrupa edebiyatı akımlarından etkilenerek şiir yazan ilk kadın şairdir. Nigâr Hanım, Mehmet Kaplan tarafından ?ara nesil? şairleri arasında sınıflandırılmış ve bu sınıflandırma nedeniyle şiirleri yalnızca divan şiiri ve yeni edebiyatla etkileşimleri açısından incelenmiştir. Nigâr Hanım aslında kendi sesiyle, kadın kimliğiyle yazmaya gayret eden ilk kadın şairdir; çünkü şiirlerinde divan şiiri geleneğinin eril söyleminden uzaklaştığı görülmektedir. Bu nedenle, bu tez çalışmasında Nigâr Hanım'ın şiirlerinde ?dişil? söylem araştırılmıştır. Bu araştırma öncesinde şairin günlükleri ve Tesir-i `Aşk adlı tiyatro oyunu hariç, bütün metinlerinin transkripsiyonu yapılmıştır. Ama araştırmanın birincil kaynakları şairin lirik şiirleri olduğundan, bu çalışmada yalnızca Efsûs: Birinci Kısım, Efsûs: İkinci Kısım ve Aks-i Seda'dan şiirler örnek gösterilmiştir. Tezin birinci bölümünde çeşitli edebiyat metinleri aracılığıyla geleneksel Osmanlı toplumunda kadına bakış araştırılmıştır. Aynı bölümde on dokuzuncu yüzyılda Osmanlı'da kadının sosyal konumundaki değişim ve entelektüellerin yaklaşımlarına değinilerek Nigâr Hanım'ın da o dönemde üretilen yeni kadın modeline ilişkin görüşleri aktarılmıştır. İkinci bölümde ise postmodern feminist yaklaşımların, özellikle Fransız feminist eleştirisinin evrenselliği sorgulanarak Nigâr Hanım'ın şiirlerinde dişil söylem araştırmak için alternatif bir yöntem geliştirilmeye çalışılmıştır. Nigâr Hanım'ın şiirleri kendisiyle aynı dönemde şiir yazan ve yakın dostları olan Recaizâde Mahmut Ekrem (1847-1914), Abdülhak Hâmid Tarhan (1852-1937), Celâl Sâhir Erozan (1883-1935) ve Cenab Şahabeddin (1870-1934)'in şiirleriyle karşılaştırmalı bir biçimde okunmuştur. Bu okuma sürecinde Ekrem, Hâmid ve Şahabeddin'in şiirlerinde modern bir eril söylemin ortaya çıktığı anlaşılmıştır. Son bölümde ise Nigâr Hanım'ın şiirleri incelenerek şairin modern eril söylemi benimsemediği, toplumsal cinsiyet rollerinin sınırları içinde bir dişil söylem ürettiği ortaya konmuştur.