Osmanlı sosyal hayatında kitap

Toplumların sahip oldukları değerler bağlamında tüm birikimlerin depolanması ve sonraki kusaklara aktarılmasını sağlayan kitaplar farklı toplumlarca her çağda benzer amaç ve islevler için kullanılmıslardı. Tarihsel süreçte amacı ve gereci değiserek daha islevsel bir sekle bürünen kitaplar klasik çağ boyunca evrimlerine devam ederken, elitin dısında kalan tasra halkları atalarından kalan bilgi aktarım ve iletisim yöntemi olan sözlü anlatıma devam ettiler. Osmanlı devleti, Orta Asya ve Yakındoğu'daki birçok kültürün mirasçısı ve emanetçisi olduğu için tüm bu kültürlerin geleneklerinden de izler tasıyordu. Bu nedenledir ki kitap geleneği tüm bu kültürlerin etkisinde kalan Osmanlı devletinde hem yazılı hem de sözlü anlatım seklinde devam etmisti. ?slam'ın nesnesel ve kavramsal zemininde ilk kitabın Kur'an olması nedeniyle Osmanlı ideolojisi de selefleri gibi kitaplara kutsal bir anlam yüklemis, kutsalın korunmasına dair hassasiyet klasik çağ boyunca kitabın Osmanlı sosyal yasamının ulasılabilir bir nesnesi olamamasına neden olmustu. Matbaanın zanaatkâr hattatlarla girdiği piyasa rekabetini kazanmasından evvel Osmanlı el sanatlarından herhangi biri olan hat sanatı kitap üretimini yasamsal ihtiyaçların karsılanmasını sağlayan nesnelerin oldukça arka planına itti. Osmanlı kitabı sosyal yasamda ulasılabilen nadide nesnelerden biriydi. Nadide olduğu için sanatsaldı, sanatsal olduğu için ticari, ticari olduğu için de alım gücü olmayanlar devlet eliyle ya da zengin kisiler aracılığıyla ulasabiliyordu. Medrese ve camilerde açılan kitaplıklar ve zamanla ortaya çıkan vakıf kütüphaneleri sosyal yasamda kitabın en rahat ulasılabildiği mekânlardı. Kitap nesnesine ekonomik ve coğrafi sartlar nedeniyle ulasılamadığı durumlarda sözlü anlatım geleneğinin devam ettiği Osmanlı sosyal yasamında önceki kusaklardan kalıntılanmıs hafızaya alma yöntemiyle kitaba dolaylı da olsa isiterek sahip olabiliyorlardı. Camiler, medreseler, selamlık sohbetleri sırasında hafızaya alınan bilgi ötekine ya da sonrakine aktarılıyor bu bilgi aktarım yöntemi sıradan Osmanlı insanı için yeterli olabiliyordu. En yoksul evde bile bulunabilecek bir hasır, çanak ya da ilkel bir zirai nesne gibi Osmanlı evlerinin her birinde bir kitap olduğunu söylemek zordur. Ancak kutsalın yasamın merkezinde olması nedeniyle hemen hemen her evde ? en azından iç içe evlerde oturan akrabaların en büyüğüne ait olan bir odada kitaptan çok kutsal bir obje olarak algılana bir Kur'an nüshası bulunurdu. Bu çalısma kitapların Osmanlı sosyal hayatında gerek nesnesel gerekse kavramsal çözümlemelerini yapmak amacıyla kaleme alınmıstır.