Otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuklarda kronotip özellikleri ve kronotip özelliklerin klinik bulgularla ilişkisi

Çalışmamızda OSB tanılı çocuklardaki kronotip özellikleri ve bu özellikler ile otizm semptomlarının şiddeti arasındaki ilişkinin araştırılması amaçlanmıştır. Ayrıca kronotip kavramından ayrı düşünülemeyecek olan uykunun otizmin semptom şiddetiyle ilişkisini araştırmak amaçlanmıştır. Çalışmaya, Temmuz 2022- Temmuz 2023 tarihleri arasında Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı polikliniğinde OSB tanısı ile takip edilmekte olan veya ilk kez OSB tanısı konulan 4-11 yaş arasında olan 100 çocuk ve onların ebeveynleri katılmıştır. Çalışmaya katılan OSB tanılı çocukların başka bir metabolik, nörogenetik veya nörolojik hastalığa sahip olması dışlama kriteri olarak belirlenmiştir. Çocukların OSB tanıları DSM-5 tanı kriterlerine göre konulmuş olup; otizmin derecesi Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (CARS) ile belirlenmiştir. Çalışmanın gereçlerinde; OSB tanılı çocukların sosyodemografik verilerini elde etmek amacıyla sosyodemografik veri formu, otizminin semptom şiddetini belirlemek amacıyla Otizm Davranış Kontrol Listesi (ODKL) ve Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (CARS), uyku kalitesini değerlendirmek amacıyla Çocuk Uyku Alışkanlıkları Anketi (ÇUAA), kronotip özelliklerini değerlendirmek amacıyla da Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi (ÇDKA) kullanılmıştır. Araştırmamızda OSB tanılı çocuklarda belirlenen kronotip özellikleri incelendiğinde; çocukların %21'inin sabahçıl, %59'unun ara form, %20'sinin de akşamcıl kronotip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Akşamcıl kronotip özelliklerine sahip olan otizm tanılı çocukların; ara form ve sabahçıl kronotip özelliklerine sahip olan otizm tanılı çocuklardan daha sık uyku problemi gösterdikleri belirlenmiştir (p<0,001). Uyku problemleri olan otizm tanılı çocukların otizm semptom şiddetinin de fazla olduğu tespit edilmiştir (p<0,01). Akşamcıl kronotip özelliklerine sahip otizm tanılı çocukların otizm semptom şiddeti; ara form kronotip özelliklerine sahip otizm tanılı çocukların otizm semptom şiddetinden daha yüksek bulunmuştur (p<0,05). Otizm semptom şiddetinin sorgulandığı insanlarla ilişki (p=0,01), duygusal tepkiler (p<0,05), görsel tepki (p<0,05), korku ya da sinirlilik (p=0,01), sözel olmayan iletişim (p<0,05), etkinlik düzeyi (p<0,05) alanlarında yaşanan sıkıntının; akşamcıl kronotip özellikleri gösteren otizm tanılı çocuklarda ara form kronotip özellikleri gösteren otizm tanılı çocuklardan daha şiddetli olduğu saptanmıştır. Otizm semptom şiddetinin sorgulandığı; taklit (p<0,05), duygusal tepkiler (p<0,05), bedenin kullanımı (p<0,05), nesne kullanımı (p<0,01), değişikliğe uyum (p<0,05), görsel tepki (p<0,01), dinleme tepkisi (p<0,01), tatma, koklama, dokunma tepkisi ve kullanımı (p<0,01), korku ya da sinirlilik (p<0,01), sözel olmayan iletişim (p<0,05), etkinlik düzeyi (p<0,01), zihinsel tepkilerin düzeyi ve tutarlılığı (p<0,01) alanlarında sıkıntı yaşayan otizm tanılı çocukların daha fazla uyku problemi olduğu saptanmıştır. Sonuç olarak; otizm tanılı çocukların kronotip özellikleri ve kronotip özelliklerin otizmin semptom şiddetiyle ilişkisini araştıran çalışmalar nicel ve nitel olarak yetersiz olmakla birlikte; bu çalışmanın bu alandaki çalışmalar açısından literatüre katkısı olacağını düşünmekteyiz. Çalışmamız kronotip özellikler ve kronotipin sıkı bir ilişki içinde olduğu uyku kavramı ile otizmin semptom şiddeti arasındaki ilişkiye dikkat çekmektedir. Bu açıdan değerlendirildiğinde otizm tanılı çocuklarda; uyku kalitesinin optimal düzeyde olmasını sağlamanın ve sirkadiyen ritmin optimal düzeyde işleyişini hedeflemenin otizm semptom şiddetini hafifletmek açısından önemli olabileceği çalışmamız tarafından öne sürülmektedir. Bu açıdan muayeneye alınan otizm tanılı çocuklarda rutin olarak uyku özelliklerini detaylı bir şekilde sorgulamak önemlidir. Otizm tanılı çocuklar ve aileleri için kapsamlı müdahale programları geliştirmek amacıyla bu çocuklarda uyku ve sirkadiyen ritim bozuklukları detaylı olarak değerlendirilmeli, davranışsal ve farmakolojik yönetim stratejilerine dahil edilmelidir. Anahtar kelimeler: otizm, çocuk, uyku, kronotip, sirkadiyen