Türkçe atasözlerindeki bitki temalı metaforlar: Bilişsel bir yaklaşım

Bitkiler insan hayatında göz ardı edilemeyecek bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, bitkiler insanların soyut kavramları anlamakta en sık yararlandığı somut nesnelerden biridir. Bu çalışma, Türkçe atasözlerinde bitki temalı metaforların nasıl kavramsallaştırıldığını belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda çalışmada Lakoff ve Johnson'un Bilişsel Metafor Kuramı (1980) temel alınmıştır. Yapılan inceleme sonucunda 2.298 atasözünde bitki-temalı kavram bulunduğu saptanmıştır. Bunlardan AĞAÇ, BAĞ, GÜL, HARMAN ve OT en sık rastlanan kavramlardır. Bu nedenle çözümleme bu kavramlar üzerinde gerçekleştirilmiştir. İlk olarak bu kavramlara ilişkin sosyo-ekonomik ve kültüre özgü gerekçeler araştırılmıştır. Her bir metafor kavramı için yirmi atasözü hedef alanların belirlenmesi amacıyla kullanılmıştır. Bu şekilde bitki kavramı içeren toplam 100 atasözü incelenmiştir. Hedef kavramlardan oluşan rasgele sıralanarak oluşturulan bir liste eşdeğerlendirmeci tarafından kaynak-hedef eşleşmesi açısından incelenmiştir. Miles-Hubermann (1994) güvenirlilik katsayısı ile araştırmacının ve eşdeğerlendirmecinin yanıtlarının uyumluluğu hesaplanmıştır. Bu aşamada, araştırmacı ve eşdeğerlendirmecinin yanıtlarının güvenirliliğini değerlendirmek amacıyla Cohen's Kappa Testi (1960) kullanılmıştır. Bu değerlendirme sonucunda güvenirlik katsayısı 0.73 olarak bulunmuştur. Ayrıca bitki temalı atasözlerinde saptanan metaforlara ilişkin hedef kavramlar oluşturdukları algı açısından olumsuz, olumlu ve tarafsız olacak şekilde sınıflandırılmıştır. Araştırma sonunda bulunan kavramsal metaforlar şunlardır: AĞAÇ İNSANDIR, BAĞ MÜLKTÜR, BAĞ EMEKTİR, BAĞ İSTENDİK SONUÇTUR, BAĞ AİLEDİR, GÜL GÜZELLİKTİR, HARMAN DEĞERLİ VARLIKTIR, HARMAN ZAMANDIR, HARMAN BOLLUKTUR, HARMAN EMEKTİR, OT GÜZELLİKTİR, OT İSTENMEYENDİR. Bu kavramların oluşturdukları algıya göre AĞAÇ yüksek oranda tarafsız, BAĞ tarafsız ya da olumlu, GÜL olumlu, HARMAN tarafsız ya da olumlu ve OT büyük oranda olumlu bulunmuştur.