Refik Halit Karay'ın hikâyelerinin kronotop kavramıyla okunması

Bu çalışmada Refik Halit Karay'ın hikâyeleri, Rus edebiyat eleştirmeni Mihail Bahtin'in geliştirdiği kuramsal yaklaşımlardan kronotop kavramıyla değerlendirilmiştir. Bir anlatı formu olarak romanda, mekân ve zaman tasarımının incelenmesine ilişkin geliştirilen kronotop kavramı, uzamsal ve zamansal göstergeleri biçimlendirerek üretimini gerçekleştiren Karay'ın hikâyeleri için de uygun görünmüştür. Bu yüzden, kronotop kavramının hikâye türü incelemesi için de elverişli bir yöntem olduğunun gösterilmesi bu araştırmanın gayelerindendir. Zira Karay'ın hikâyelerinde zaman ve mekâna dair önemli bir birikim bulunmakta ve kronotop yaklaşımıyla okunabilecek bir nitelik taşımaktadır. Maupassant hikâyeciliğini benimseyen Karay'ın, hikâyelerinde göze ilk çarpan özellik bu hikâyelerin mekânlarının çoğunlukla Anadolu coğrafyasından seçilmiş olmasıdır. Türk hikâyesi, bu metinlerle Anadolu'ya taşınmış ve metinler sayesinde Anadolu'ya bakma fırsatı bulunmuştur. Bununla birlikte, yazarın diğer hikâyelerinde Anadolu coğrafyası dışında Filistin, Lübnan ve Yemen gibi Arap ülkelerinin ele alındığı görülmüştür. Bu ülkeler, yazarın hikâyelerindeki coğrafi çeşitliliği arttırmıştır. Bu çalışma, edebiyat alanında kronotop kavramının kullanımına ve Karay'ın hikâyelerinin toplumsal ve kültürel açıdan anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Karay'ın hikâyelerinde anlatılan dönemin kültürel olgularını yansıtabilen ve karakterlerini toplumsal yaşamın içinde edindikleri konum bağlamında tanımlayan kronotopların nasıl kullanıldığı araştırılmıştır. Yazarın hikâyelerinde zaman ve mekâna dair tasarruflar, dönemin sosyal yaşantısının tespit edilmesi ve dolaylı yoldan eleştirel bakış açısının oluşturulması açısından son derece önemlidir. Karay'ın hikâyelerindeki taşra, yol-karşılaşma, şato, misafir odası-salon ve eşik kronotoplarının tespitiyle söz konusu kronotopların işlevleri teknik bir imkân olarak ortaya çıktığı gibi farklı bir okuma yöntemiyle yazarın hikâyelerinde yeni bulgulara ulaşılmıştır. Hikâyelerdeki geleneksel zamanın belirli bir mekânla birleşerek ifade ettiği anlam da irdelenmiştir. İncelemede ilk olarak çalışmanın temelini oluşturan kronotop kuramı, Bahtin tarafından çizilen çerçeve içinde edebî metinlerdeki anlam ve işlevlerinin açıklaması için ele alınmıştır. Bunun ardından, Karay'ın hikâyeleri incelenmiş, hikâyelerinde kullandığı mekânlardan yapılan seçmelerle bu mekânların hikâye açısından zaman/uzam değeri tespit edilmeye çalışılmıştır.