Rekabet Hukuku ve dağıtım sözleşmeleri

Üretim faaliyetini, üretilen ürünlerinin ilgili pazara yayılması, değişik kademelerdeki yeniden satıcı veya tüketicilerine ulaşması, dağıtım faaliyeti izler. Üretici teşebbüsler, ihtiyaçlarına, ürünün niteliği veya ilgili pazarın özelliklerine bağlı olarak, iki farklı dağıtım modelinden birini tercih ederler. Bu modellerden ilki, seyyar tüccar memurlar ve ticari mümassılar gibi bağlı yardımcılardan oluşan bir dağıtım iken, ikincisi bağımsız dağıtıcılardan oluşan bir ağdır. Bu ikinci model, üreticinin ticari kararına uygun olarak münhasır, seçici veya basit bir dağıtım ağı şeklinde kurulabilir. Bu ikinci model dağıtımın, her aşaması üretici ile dağıtıcı veya değişik seviyelerdeki dağıtıcılar arasında akdedilen dağıtım anlaşmalarından oluşur. Dağıtım anlaşmaları, üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde bulunan ve bu nedenle birbirlerinin rakibi olmayan teşebbüsler arasında yapılan, dikey anlaşmalardır.Dağıtım anlaşmalarının rekabet üzerindeki etkileri, rekabet teorisinde yaklaşık son 30 yıldır tartışılan bir konudur. Bu anlaşmalar, ürünlerin dağıtım ve pazarlamasında rasyonalizasyon, markalar arası rekabette artış, bedavacılığın önlenmesi gibi olumlu etkiler yarattıkları gibi, genellikle ihtiva ettikleri toprak ve müşteri koruma gibi hükümler nedeniyle, marka içi rekabeti kısıtlayıcı, pazar paylaşımı yaratıcı, pazara girişleri güçleştirici rekabete aykırı etkiler de doğurmaktadır. Dağıtım anlaşmaları, rekabet üzerindeki çift yönlü etkileri nedeniyle, rekabet hukukları tarafından ayrıntılı düzenlenmeler konu edilen ve rekabet otoriteleri tarafından dikkatle izlenen anlaşmalardır. Dağıtım anlaşmalarına da uygulanan bireysel muafiyet ve özellikle grup muafiyeti düzenlemeleri, anlaşmaların rekabet üzerindeki çift yönlü etkisinin analizine dayanmaktadır. Anlaşma, şartlarını taşıyor, diğer bir ifadeyle, olumlu etkileri olumsuz etkilerine nazaran ağır basıyor ise, muafiyetten faydalanmaktadır. Dağıtım ağı, genel tanımı itibariyle, üretici veya sağlayıcı teşebbüs tarafından kurulmakta ve kurucu teşebbüsün öncelik ve talepleri uyarınca sistemleştirilmektedir. Klasik dağıtım ilişkisinde ekonomik bakımdan güçlü olan taraf, ürünü elinde tutan üretici veya sağlayıcıdır. Oysaki son 10?15 yıldır ortaya çıkan ve ?modern dağıtım? veya ?büyük dağıtım? veya ?organize perakendecilik? olarak adlandırılan yeni bir model dağıtım bulunmaktadır. Bu yeni modelde, kurucu rolünü dağıtıcılar veya dağıtım grupları üstlenmekte, üretici veya sağlayıcılardan tedarik ettikleri ürünleri değişik konsept ve büyüklükteki mağazalarında satışa sunmaktadır. Klâsik dağıtımdan farklı olarak, organize perakendecilikte dağıtıcılar, çok çeşitli tüketim ürünlerini (gıda, giyim, temizlik malzemeleri vs.) sağlayıcılardan kendileri için en uygun ticari koşullarla tedarik etmekte ve tüketicilere en düşük fiyat ve en yüksek hizmet kalitesi (reklâm ve tanıtım, mağaza içi veya mağaza önü eşantiyon dağıtımı, tadım hizmetleri, geniş alışveriş alanları, yaygın dağıtım ağı, otopark, müşteri servisi vb.) ile ulaştırmaktadır. Bu yeni tip dağıtımda sağlayıcı değil, dağıtıcı veya dağıtım grupları ekonomik gücü ellerinde bulundurmakta üretici veya sağlayıcılara kendi ticari koşullarını kabul ettirmektedirler. Anılan dağıtım modeli, Ülkemizde şehirleşmenin ve tüketim alışkanlıklarının değişimine bağlı olarak, gıda perakendeciliği pazarında yaygınlaşmaktadır.Organize perakendenin güçlenmesi, geleneksel perakendeciler yanında, üretici veya sağlayıcılar için de rekabeti kısıtlayıcı sonuçlara neden olmaktadır. Bu sorunlar, Fransız ve Alman rekabet hukuklarında ?göreli güçlü teşebbüs?, ?alım gücünün kötüye kullanılması?, ?zararına satış yasağı? gibi teoriler ile çözümlenmeye çalışılmıştır. Ülkemizde, organize perakende sektörüne ilişkin düzenleme çalışmaları 2000'li yılların başında başlamış olup, günümüz itibariyle TBMM'de komisyonlar görüşmekte olan ve benzer hükümler içeren üç ayrı kanun teklifi bulunmaktadır.