Din, aidiyet ve hafıza: Türkiye'de hafızlık geleneği (1923-1950)

1. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan ulus-devlet yapıları, birçok coğrafyada yeni politikaların oluşumunu beraberinde getirmiştir. Nitekim, kimlik ve vatandaşlık sorunu ileriki dönemlerde yaşanacak olan siyasi, toplumsal ve kültürel krizlerin zeminini oluşturmuştur. Sekülerleşme, modernleşme, batılılaşma ve ulusallaştırma ekseninde yüzyıllardır toplumda var olan; toplumsal, kültürel, siyasi, etnik ve dini yapıları yok etmeye çalışan yeni ulus devleti projesi, Osmanlıdan miras kalan bu coğrafyalarda derin travmalara, kopuşlara ve kırılmalara neden olmuştur. Türkiye'de 1923'te başlayan ve 1950'de kırılmaya uğrayan otoriter sekülerleşme süreci, dindar toplumun ve dini grupların tarihini ve hafızasını büyük ölçüde etkilemiş ve şekillendirmiştir. Türkiye Cumhuriyeti erken dönem egemen ideolojileri, Müslümanların sosyal hayatı, kimliği ve dindarlığı üzerinde derinden değişim ve dönüşüme sebep olmuştur. Devletin fiziki ve psikolojik şiddet araçları devreye sokularak seküler ulus-devlet projesinin seküler ideoloji ve politikaları uygulanmaya zorlanmıştır. Tek-parti rejimi olarak adlandırılan bu dönemde Müslüman toplum içerisinde en çok etkilenen gruplardan bir tanesi, Kur'an'ı öğrenmeye çalışan sıradan insanlar ve Hafızlar olmuştur. Hafızlar, tek parti dönemi yaptırımlarının ve şiddet içeren siyasetlerinin sebep olduğu parçalanmışlıklara rağmen, sıkı ve zor şartlar Kur'an-ı Kerimi öğrenmeye çalışarak tarihsel süreç içerisinde var olma mücadelesi vermişlerdir. Bu çalışmada, Hafızların yaşadıkları tarihi süreçte sahip oldukları dini kimlikler açısından devlete dair algılarındaki düşünceleri elde etmek ve değerlendirmek amaçlanmıştır. Aynı zamanda, bu çalışma, otoriter sekülerleşme politikalarına şahit olan Hafızların döneme dair hayat hikâyeleri, sözlü anlatıları ve deneyimleri hakkında geniş bilgi edinmeyi amaçlayan bir saha araştırmasıdır. Özellikle 1923-1950 döneminde yaşamış olan Hafızların hayat hikâyeleri ekseninde din, hafıza ve aidiyet olgularına odaklanılmaktadır. Bu çalışmada, Hafızların bakış açısıyla hadiseleri keşfetmek için sözlü tarih yöntemi kullanılmıştır. Dolayısıyla bu tezde, resmi tarih yazımında göz ardı edilmeye ve unutulmaya çalışılan tarihi gerçekler gündeme getirilerek hafıza çalışmalarının yeniden değerlendirilmesine olanak sağlanacaktır.