Uluslararası çevre antlaşmalarının etkinliğinde uyumun rolü: Akdeniz rejimi örneği

Uyum ve rejim etkinliği konuları, yabancı literatürde, Uluslararası İlişkiler ve Uluslararası Hukuk alanında çalışan akademisyenlerin başlıca araştırma konularından biridir, fakat Türkiye'de bu konuya yeteri kadar önem verilmemiştir. Bu çalışma, uyumun etkin çevre rejimleri için önemini analiz etmektedir. Bu çalışmada rejim etkinliğinin üç boyutu olduğu iddia edilmektedir: Hukuki etkinlik, davranışsal etkinlik, problem çözücü etkinlik. 'Hukuksal etkinlik' de denilen uyum, rejim etkinliğinin boyutlarından biridir. Bu yüzden yüksek uyum oranı rejim etkinliği için son derece önemlidir, ancak tek başına yeterli değildir. Sadece hukuksal etkinliğin sağlanmasına yani tarafların rejimin kurallarına ve yapısına uymasına çalışılırsa, ancak kurulan rejimin tarafların davranışlarında bir değişiklik yapması sağlanmazsa veya rejimin konusunu oluşturan sorunda bir iyileştirme yapılmazsa, etkinliği oluşturan boyutlar eksik kalacağından, yüksek uyum oranlarına rağmen bir çevre rejiminin etkin olduğundan bahsetmek mümkün olmayacaktır. Çalışmada uyum arttırıcı mekanizmalar da incelenmiştir. İncelemeler göstermiştir ki, rejim içi dinamikler, farklı uyum mekanizmalarını gerektirmektedir. Çözülmesi hedeflenen sorunun yapısına, taraf devletlerin içsel koşullarına ve uluslararası sistemin mevcut yapısına uygun bir şekilde iyi tasarlanmış mekanizmalar ile uyum arttırabilir. Bu incelemeler sonucunda rejime uyumun sağlanmasında Yönetsel Yaklaşım'ın veya Zorlayıcı Yaklaşım'ın tek başına başarılı olamayacağı sonucuna varılmıştır. Çalışmanın vaka çalışması olarak Akdeniz Eylem Planı seçilmiştir. Teorik incelemelerin ardından, uyum ve rejim etkinliği konularının Akdeniz Eylem Planı kapsamında pratik olarak nasıl uygulandığı incelenmiştir. Araştırmalar sonucunda Akdeniz Eylem Planı'na uyum, yani rejimin hukuki etkinliği yüksek olsa da, davranışsal ve problem çözücü etkinliğinin az olduğu sonucuna varılmıştır. Bu durumun rejimdeki yüzeysel işbirliğine işaret ettiği ve bu sebeple Akdeniz'in çevresel koşullarında rejime rağmen bir iyileşme sağlanamadığı düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Uyum, Uyum Mekanizmaları, Rejim Etkinliği, Hukuki Etkinlik, Davranışsal Etkinlik, Problem Çözücü Etkinlik, Akdeniz Eylem Planı.