Rus modernleşmesinin Türk toplulukları üzerindeki etkisi: Kazan örneği

Bu çalışma, XIX- XX. yüzyılın başında ivme kazanan Rus modernleşmesinin Kazan Türkleri üzerindeki etkilerini, tarih ve sosyoloji disiplinlerinin iş birliğiyle, modernleşme teorisi çerçevesinde analiz etmektedir. Modernleşme, yalnızca zamanın dönüşüm ve yenileşme ruhuna uygun bir vaziyet değil, aynı zamanda siyasî merkezileşme, siyasal dönüşüm, bürokratik rasyonalite ve milliyetçiliğin oluşumu açısından da incelenmesi gereken olgular silsilesidir. Rus devleti, knezliklerden merkezileşmiş Moskova devletine evrilerek, en son modern devlete dönüşüm seyrinde Batı Avrupa'dan farklı olarak geliştirdiği tepeden inmeci ve otoriter modernleşme anlayışı üzerinden evrim geçirmiştir. Özellikle İdil-Ural Müslüman Türk toplulukları üzerinde dönüştürücü bir rol oynamış, Rus tarzı bir devlet merkezileşmesi süreci başlatarak Kazan Türklerini devlet tahakkümü altına almıştır. Bu noktada, hem Ceditçilik hareketini hem de doğmakta olan Türkçülük fikriyatını merkeze alarak, Rus siyasal modernleşmesinin etkisi bağlamında incelenmiştir. Kazan Türkleri, öte yandan, özellikle 1905 Devrimi'nden sonra eğitim, basın ve düşünce kulvarlarında geliştirdikleri entelejensiya, kendi iç modernleşme sürecinin başlamasına neden olmuştur. Diğer yandan, modernleşme ve reformlar Türk-Tatar burjuvazisinin gelişimini dolaylı yoldan etkilemiş ve 1850 yılından sonra meydana gelen fikrî cereyanlar Tatar entelektüel sınıfını etkilemiştir. Bu durum, Türkçülük üzerinden tahayyül ve tarihsel aidiyet duygusunun oluşumuna ortam hazırlamıştır. Bu çerçevede, Kazan Türklerinin, karşılarında dönüşen devlet ve toplum ile ilişkisini disiplinler arası bir yaklaşımla analiz edilmiştir.