Sahih ve şâz kıraatler bağlamında Yûnus Sûresi

Her bir Kur'an Sûresi'nin, kıraat-tefsir ilişkisi bağlamında telaffuz merkezli olduğu kadar anlam merkezli olarak da ele alınmasının gerekli olduğunu düşünüyoruz. Bu sayede kıraat farklılıklarının özellikle de ferşî farklılıkların anlama katkısı ve etkisi ortaya konularak kıraat farklılıklarının âyetlerin anlamında bir tezat oluşturmadığı aksine anlam zenginliği meydana getirdiği anlaşılmış olacaktır. Bu anlam çeşitliliği asıl itibariyle âyetin tefsiriyle ilgili bir durumdur. Ancak kıraat vecihlerinin çeşitli oluşu bazen âyetin anlamının zihinde daha belirgin hale gelmesine katkı sağlamaktadır. Bu doğrultuda sûre özellikli kıraat farklılıklarına yoğunlaşan çalışmalara ihtiyaç vardır. Çoklu okuma özelliklerinin âyetlerin anlamında çeşitliliğe yol açtığı, bu durumun Kur'an'ın anlam denizinde katre misali olsa da katkı sağladığı gözden uzak tutulmamalıdır. Yûnus Sûresi özelinde incelediğimiz bu çalışmada, kıraat ihtilaflarının âyetlerde usûl ve ferş bakımından, fonetik veya anlam açısından ne gibi farklılıklar meydana getirdiği ele alınmıştır. Ayrıca kıraat farklılıklarının anlamı doğrudan veya kısmen ne ölçüde etkilediği, ihtiva ettiği zengin kıraat tevcihleri sayesinde âyetlerin anlaşılmasında müfessirlere ne gibi bakış açıları kazandırdığı, kelimenin irabında hangi değişikliklere yol açtığı detaylı bir şekilde değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Sûrede yer alan kıraatler, mukayeseli ve bütüncül bir yaklaşımla ele alınarak seb'a, 'aşera ve erba'ate 'aşera kıraatlerine göre incelenmiştir. Öncelikle sûrede yer alan on sahih kıraat incelenirken şâz kıraatler ayrı bir başlıkta ele alınmıştır. Sûredeki sahih kıraatler usûl ve ferş yönünden iki kısımda tasnif edilerek incelenmiştir. İmâle, işmâm, ravm, terkîk, sıla, idğâm, nakil, sekte, ibdâl, teshîl ve tecvîd kaideleri usûl konusundaki farklılıklara girerken bunun dışında kalan ve bir kaidesi olmayan kıraatler ise ferşî farklılık olarak ele alınmaktadır. Usûl konusundaki farklılıkların -bazı istisnalar hariç- mana üzerinde bir etkisi bulunmazken ferşî farklılıkların mana üzerinde etkisi bulunmaktadır. Buna göre ferşî farklılıklar sayesinde âyet, anlam çeşitliliği kazanmaktadır. Bu durumun örneklerini Yûnus Sûresi'nde de görmek mümkündür. Sûrede tespit edilen ferşî farklılıkların her biri müstakil bir başlıkta ele alınmıştır. Zikredilen bu ferşî farklılıkların, âyetin anlamı üzerindeki etkileri klasik dönem tefsir kaynaklarından ve huccetu'l-kıraat literatürüne ait kaynaklardan istifade edilerek ortaya konulmuştur. Nitekim bu hususta İbnü'l-Cezerî'nin en-Neşr fi'l-Kırââti'l-'Aşr'ı, Ma'saravî'nin el-Kâmilu'l-Mufassal'ı, Taberî'nin Câmi'u'l-Beyân'ı ve Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı kendilerinden istifade edilen önemli eserlerdir. Burada tefsir ilmi ile kıraat ilmi arasındaki güçlü bağı da görmekteyiz. Bu iki ilim aynı zamanda birbirine kaynaklık etmektedir. Sûrede, ferşî farklılıklar zikredildikten sonra usûl farklılıkları ele alınmıştır. Buna göre önce ilgili usûl konusu açıklanarak bilgi verilmiş sonrasında sûrede geçtiği yerler âyet sırasına göre belirtilmiştir. Usûl farklılıkları daha hacimli çalışmalarda anlatılacak kadar geniş olduğundan çalışmamızda usûl farklılıklarının tamamı incelenmemiştir. Bunun yerine en meşhur olanları zikredilmiştir. Usûl farklılıklarından sonra İbn Muhaysın, Yezîdî, Hasan-ı Basrî, A'meş ve râvilerine nispet edilen şâz kıraatler incelenmiştir. Şâz kıraatler incelenirken cumhurun kıraati de belirtilerek şâz kıraat ile cumhurun okuyuşu mukayese edilmiştir. Netice itibariyle, sûrede yer alan kıraatlerin gerek fonetik yönden telaffuza çeşitlilik kazandırması, ümmet için kolaylık teşkil etmesi gerekse âyetin anlamına çeşitlilik kazandırması ve bu kıraatlerin bir tezat veya tenakuz değil aksine tenevvü içermesi son derece önem arz etmektedir.