Selçukluların ilk asrında sûfî-iktidar ilişkisi

XI. asır İslam toplumuna biri siyasi ve diğeri toplumsal olmak üzere iki zümrenin meşruiyet arayışı damga vurmuştur. Bu iki zümreden biri olan, henüz İslamiyet'i bir nesil önce seçmiş bulunan Selçuklular, İslamî kurallarla yönetilen kadim bir medeniyet havzasında hakimiyeti ele geçirmişler ve böyle bir ortamda meşruiyeti sağlama çabasına girişmişlerdir. Bir diğer zümre ise, teşekkül sürecini farklı çevreler tarafından uğradıkları eleştiriler dolayısıyla tamamlayamamış olup Selçukluların desteğiyle bu süreci hızlandırmayı uman sûfîlerdir. Selçuklular ele geçirdikleri İslam topraklarında toplum düzeninin tesisi ve dinî vecibelerinin tasdiki için sûfîlere ihtiyaç duymuşlardır. Sûfîler ise iki asırdan fazla süredir İslam toplumunda yaşadıkları dışlanmayı Selçuklu yöneticilerinin desteğiyle gidermeye çalışmışlardır. Selçuklu yöneticileriyle sûfîlerin ilişki biçimleri ve bu ilişkilere yönelik ortaya koyulan anekdotlar incelendiğinde, bu iki zümrenin de amaçlarında başarılı oldukları görülmektedir. Zira hemen her kaynak Selçuklu yöneticileri için çeşitli şekillerde dindarlıklarına vurgu yaparken sûfîlerin de anlaşmazlık yaşadığı zümrelerle önemli ölçüde uzlaşma sağladığı aktarılmıştır. Selçuklu hanedanı sûfîlerle yaptıkları iş birliği sayesinde toplum düzeninin tesisinde önemli bir destekçi kazanmıştır. Siyasi başarıların yanında âlimler ve sûfîleri Sünnîlik çatısı altında birleştiren Selçuklular onlara sağladıkları müessese yapıları (mescit, medrese, hankah ve vakıflar), maddi destekler ve teşviklerle Sünnîliğin zaferini sağlarken aynı zamanda devletlerinin ihyasını da temin etmişlerdir. Sûfîler de aldıkları bu destekler sayesinde İslam dünyasının hemen her yerine serpilmişler ve Selçuklu azametinin son yıllarına doğru artık tarikatların oluşumuyla da İslam toplumunun önemli bir parçası haline gelmişlerdir.