Şemseddin Muhammed b. Yusuf el-Kirmânî'nin Beydâvî Tefsiri Hâşiyesi (Fâtiha Suresinden Ra'd suresine kadar) İnceleme ve Tahkik

Bu araştırma, bir hadis ve tefsir âlimi olan Şemsüddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî el-Kirmânî'ye ait son değerli ve önemli bir elyazması eseri ele almaktadır. Müellif Beydâvî Tefsirine Hâşiye (Fâtiha Suresinden Ra'd Suresine kadar) başlıklı eserinde, Kur'an-ı Kerim'in (1-13) arası cüzleri için Kadı Beydâvî'nin eserindeki sözlere ilişkin açıklamalar ve yorumlar sunmaktadır. Müfessirler arasındaki ihtilafları açıklayarak farklı görüşlere yer vermekte, gerek bazı Kur'an âyetlerini beyan ve izah ederken hadis ilminden yararlanmakta, gerekse Beydâvî'nin görüşlerini açıklarken belirttiği müfredat ve şiirlerdeki anlaşılmayan hususları açıklarken lügat kültürünü de kullanmaktadır. Müellif başta kelâm ilminden olmak üzere anlaşılması zor olan hususları ortaya koyarken sahip olduğu şer'î ilimler ile aklî ilimler arasında bir denge kurmaktadır. Yine Kur'an âyetlerinin taşıdığı teşbih, istiâre ve mecaz gibi belâgat yönlerini izah ederken belagat ilminden de yardım almaktadır. Araştırmacının metnin tahkikinde kullandığı yöntem, tahkik ve talik yönteminde izlendiği gibi âyetler, hadisler, şiirler, tanınmış müfessir ve âlimlerin sözlerinin tahrici, ıstılah ve beldelerin kaynaklarından tespit edilmesi, meşhur olmayan kişilerin özlü ve yararlı olacak şekilde tanıtılmasına dayalıdır. Araştırma sonunda varılan en önemli sonuçlardan biri, el-Kirmânî'nin müfessirlerin görüşleri arasında karşılaştırma yapması ve engin ilmini kullanarak bunları tartıştıktan sonra hangi görüşün daha güçlü olduğunu ortaya koymasıdır. Haşiyenin bazı olumsuz özellikleri de vardır, örneğin müellif Beydâvî Tefsiri'nden bazı ibareler seçip açıklama ve izah gereği duymuştur, ancak bunları seçme nedenini belirtmemiştir. Keza Kirmânî'nin, Beydâvî'nin sözleri için belirttiği açıklamalar ve yorumlar kısalık ve uzunluk yönünden farklılık göstermektedir. Nitekim bazı konular üzerinde dururken, bazı konuları kısa bir cümleyle geçiştirmiştir. يتناول هذا البحث مخطوطاً ثميناً قيماً، للمؤلف شمس الدين الكِرْماني محمد بن يوسف العالم بالحديث والتفسير، ويبحث في كتابه المعنون "حاشية على تفسير البيضاوي، من أول سورة الفاتحة إلى نهاية سورة الرعد"، وما يتضمنه من شروح وتعليقات على كلام البيضاوي، حيث يستعرض المؤلف آراء المفسرين مبيناً اختلاف آرائهم، كما أنه يوظف علم الحديث في تبيين وتوضيح بعض الآيات القرآنية، وكذلك يستخدم ثقافته اللغوية في شرح غوامض المفرداتَ والأشعار التي يوردها البيضاوي شواهد على آرائه، وهو يوازن بين تلك العلوم وبين العلوم العقلية التي يلجأ إليها في توضيح ما غمض من المصطلحات لا سيما علم الكلام، ويستعين بعلم البلاغة في بيان الأوجه البلاغية التي تحتملها الآيات القرآنية، كالتشبيه والاستعارة والمجاز، واستندت طريقة الباحث في تحقيق النص إلى ما هو متبع في منهج التحقيق والتعليق، بتخريج الآيات والأحاديث والأشعار وأقوال المفسرين والعلماء من مظانها المعروفة، وتوثيق المذاهب والمصطلحات والبلدان من مصادرها، والترجمة للأعلام غير المشهورة ترجمة مقتضبة ومفيدة، ولعل أبرز النتائج التي خرج بها البحث هي: بروز شخصية الكرماني في حاشيته من خلال المقارنة بين آراء المفسرين، ومن ثم تغليب رأي على آخر بعد مناقشتها، مستعيناً بثقافته الواسعة، ولا تخلو الحاشية من بعض المآخذ مثل اختيار المؤلف عبارات محددة من تفسير البيضاوي، عمدَ إلى شرحها وتوضيحها من غير أن يحدد أسباب الاختيار، وكذلك تفاوت شروحات الكرماني وتعليقاته على أقوال البيضاوي من حيث الطول والقصر، إذ نجده أحيانًا يسهب في بعض المواضع، وأحيانًا يكتفي بعبارة قصيرة