Şeriyye Sicillerine göre Osmanlı'nın son döneminde Beypazarı (1880-1913)

Modern dünyada insan, günlük yaşamın karmaşasından kurtulmak, geleceğini inşa etmek, özüne dönmek ister ve sistemli bir geçmiş arayışı içine girer; bunun sonuncunda da Tarih Bilimine ihtiyaç duyar. Tarih biliminin laboratuvarı ise geçmişten günümüze ulaşan belgeler, kalıntılar vb'dir. Osmanlı'nın taşrada kurduğu güvenin temsilcisi olan kadıların kayıt altına aldıkları Şer'iye Sicilleri, tarihçi için sadece hukuki belgeler değil; aynı zamanda şehrin fizikî yapısını, ekonomisini, idari düzenini, sosyal hayatını, değişimini, gelişimini bugüne ulaştıran kayıtlardır. Bu çalışmada Ankara'nın yaklaşık 100 km kuzey-batısında bulunan ve geçmişten günümüze birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan Beypazarı'nın tarihi, kültürü, sosyal ve ekonomik durumu arşiv kayıtlarından elde edilen veriler ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kirmir Vadisi ve çevresinde, tarihî yolların kesiştiği bir coğrafyada kurulan Beypazarı'nda yerleşik yaşamın tarihi İlk Çağlara kadar uzanmaktadır. Luviler, Hititler, Frigler, Galatlar ve Roma-Bizans gibi birçok medeniyetin izlerini Beypazarı'nda bulmak mümkündür. Çalışmada Beypazarı kazasının 1881-1913 yılları arasındaki yönetim yapısı, şehir insanının ekonomik faaliyetleri, toplum ve yaşam şekilleri incelenmiştir. Bu çalışmada aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun son çeyreğinde idari, iktisadi ve ekonomik alanlarda oluşan ve Cumhuriyet'e miras kalan yeni kurumların bir taşra şehri olan Beypazarı'na yansımaları irdelenmiştir. Murat (I)'ın Ankara'yı 1362 yılında kesin olarak Osmanlı topraklarına katmasıyla bir Osmanlı şehri olan Beypazarı, o tarihte Hüdavendigâr (Bursa) sancağına bağlı bir kaza olmuştur. İlk Çağlardan beri önemli ticari yolların kavşak merkezi durumunda olan bir coğrafi konuma sahip olması sebebiyle, Beypazarı'nda ticaret gelişmiş ve 15. ve 16. yüzyıllarda âdeta zirve yapmıştır. Tanzimat'ın ilanından sonra Ankara sancağına bağlanarak Ankara'nın 25 kazasından birisi olarak varlığını sürdürmüştür. Çalışmamızda 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyıl başlarındaki Beypazarı mahkemesine ait Şer'iye Sicilleri içinden sondaj usulüyle seçilen 9 defter incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Çalışmanın özgünlüğünü arşiv kaynakları sağlamaktadır. Yapılan diğer çalışmalarla birlikte elde edilen bulgular ve veriler analiz edilerek tablolar oluşturulmuştur. Çalışma giriş bölümü hariç idari, iktisadi, sosyal ve merkeze alan üç bölümden müteşekkildir. Giriş kısmında, Beypazarı'nın bağlı olduğu Osmanlı döneminde sancağı, Cumhuriyet döneminde ili olan bölgeyi tanımak adına Ankara hakkındaki bilgilerle birlikte kullanılan kaynaklar ve Beypazarı'nın tarihi coğrafyası hakkında bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, Beypazarı'nın 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başındaki idari yapısı, yönetimi, kazanın yöneticileri ve mahalle başlığı altında değişen ve gelişen olgular, nüfus yapısı incelenmiştir. İkinci bölümde, şehrin ekonomik yapısı üzerinde durulmuş; bölgedeki ticari faaliyetler, tarım, hayvancılık, şehirde öne çıkan sanayi kolları hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Çalışmamızın üçüncü bölümünde yöre halkının o zamandaki günlük yaşamından kesitler sunulmaya çalışılmıştır. Aile kurumunun o dönemdeki yapısı incelenmiş, çocuk ve eğitim konusu ele alınmış, kazada bulunan cami, han, bedesten gibi tarihi yapılar incelenmiştir. Savaşın getirdiği bir olgu olan göç konusu ve Beypazarı'na etkisi incelenmeye çalışılmıştır. Ayrıca suçlar ve bunlara verilen cezalar irdelenmeye çalışılmıştır. Sonuç olarak Beypazarı'nın oluşmaya başlayan yeni düzenlerle birlikte idari teşkilatında yer alan kurum ve kuruluşlar ortaya çıkartılmış, gelişen olaylar çerçevesinde ekonomik olarak bir değişim ve dönüşüm yaşandığı gözlemlenmiş ve tüm bu olayların gölgesinde sosyal hayatın günlük rutininde devam ettiği görülmüştür.