Şeyhülislam Yahya Divanı'ndaki inşa (Emir, istifham, temenni, nida) ifadelerinin belagat ilmine göre incelenmesi

Klasik Türk şiiri yaklaşık altı asır hüküm süren Osmanlı Devleti döneminde hem nicelik hem nitelik bakımından büyük öneme sahip eserler vermiştir. Buna Karahanlı ve Selçuklu dönemlerindeki edebiyat eserlerini ve hatta köken itibariyle Arapça ve Farsça edebî ürünleri de eklersek klasik edebiyatın ömrünün uzunluğu daha iyi anlaşılacaktır. Mensur türlerin ve eserlerin de azımsanmayacak kadar çok olmasına karşın klasik edebiyat denildiğinde akla ilk olarak manzum eserler gelmektedir. Hem sayı hem nitelik açısından klasik edebiyat şiir ile özdeşleşmiştir. Bu durum da dikkate alınarak çalışmada şiir türü tercih edilmiştir. Şiirde de Sebk-i Hindî gibi lafız ve anlam düzleminde daha farklı tasarrufların yapıldığı ve belirli bir zaman hükmünü icra eden farklı üslup temsilcilerinden birinin divanı yerine inşa ifadelerini daha açık gösterebilmek için klasik üslubun önemli temsilcilerinden Şeyhülislam Yahya'nın (öl. 1644) divanı tercih edilmiştir. Bunda şairin fasih İstanbul Türkçesi ile yazması ve divanının meani ilmi uygulamalarını göstermek açısından daha elverişli olması da etkili olmuştur. Çalışma; inşa ifadelerinin anlam tespiti/takdiri ve kullanım/üslup/işlev çerçevesinde yorumlanması şeklinde iki temel noktaya odaklanmaktadır. Bu çerçevede divandaki inşa ifadeleri yani emir ve nehiy, istifham, temenni-istek, nida ifadeleri tek tek tespit edilip hangi anlamlarda kullanıldığı, şiirselliğe ve üsluba katkısı klasik şiirin mahiyeti ve kavramlarıyla mutabık bir şekilde ele alınmıştır. Şiirde bu ifadeler çoğu kez ilk/hakiki anlamlarıyla değil, ikincil/mecazi anlamlarıyla kullanılmıştır. Bu anlamların tespitinin öznel ve kişinin edebiyat zevkine dayanan bir yönü olduğu muhakkaktır. Şiir dili, klasik şiir geleneği (tipler, mazmun sistemi ve hayal dünyası), üzerinde çalışılan divan, örneklerin geçtiği şiirler ve en nihayetinde örnek olarak alınan beyitler/bentler bir bağlam olarak kabul edilerek çalışmadaki tüm tespit ve yorumlar bu temeller üzerinde yapılmaya çalışılmış ve konunun mümkün mertebe nesnelleştirilmesine gayret edilmiştir.