Silahlı çatışmalar hukuku kapsamında yapay zekâ, otonom silah sistemleri ve komuta sorumluluğu

Yapay zekâ teknolojisinde son dönemde meydana gelen gelişmeler, yapay zekânın silah sistemlerinde de kullanımı olasılığını ortaya çıkarmış, bu durum bazı kaygıları beraberinde getirmiştir. Bu kaygının temelinde insanın tekelinde olması gerektiği öne sürülen hedef seçimi ve saldırı kararının otonom silah sistemlerinin (OSS) ortaya çıkmasıyla makinelere devredilecek olması ve öğrenen yapay zekâ sistemlerinin açıklanabilirlik ve öngörülemezlik konularındaki süregelen sorunları yatmaktadır. Halen kullanımda olan bir OSS bulunmamakla birlikte yapay zekâ silahlı kuvvetlerde birçok alanda kullanılmakta, ancak söz konusu sorun alanları daha ileri kullanımın önüne geçmektedir. OSS, silahlı çatışmalar hukuku bağlamında bir savaşan değil silah sistemidir. Bu nedenle, OSS'ye yönelik özel bir düzenlemenin yokluğunda silahı çatışmalar hukukunun silahlara ilişkin kuralları ile genel ilkeler uygulanmalıdır. Silahlı çatışmalar hukukunun temel ilkeleri olan insaniyet, askerî gereklilik, ayrım yapma ve orantılılık ilkeleri çerçevesinde bir değerlendirme, OSS'nin hukuka uygun kullanımının mümkün olduğunu göstermektedir. Ayrıca, OSS kullanımı sonucunda ortaya çıkacak ihlallerden, diğer silahlarda olduğu gibi, kullanıcı ve karar alıcıların sorumluluğu doğacaktır. Bu nedenle bir sorumluluk boşluğundan söz etmek mümkün görülmemektedir. Bireysel sorumluluğun yanında komuta sorumluluğunun da uygulanması mümkündür. Komuta sorumluluğu II. Dünya Savaşı sonrası yargılamalarla gündeme gelmiş, daha sonra Cenevre Sözleşmelerine ek 1. No.lu Protokolde yer bulmuş, kavram Uluslararası Ceza Mahkemelerinin yargılamalarıyla daha da netleşmiştir. Bugün gelinen aşamada komuta sorumluluğunun örf ve âdet hukuku kuralı olduğu kabul edilmektedir. Bir komutanın astlarının eylemlerinden sorumlu tutulabilmesi için bir komuta kontrol ilişkisinin ve etkin kontrolün varlığı, komutanın astları tarafından işlenmiş/işlenmek üzere olan suçlar hakkında bilgisinin olması ve bunları engellemek, bastırmak ve cezalandırmak için yetki ve olanağı dahilindeki önlemleri almamış olması gerekmektedir. Bu şartlar sağlandığında komuta sorumluluğu OSS kullanılması sonucu ortaya çıkan savaş suçlarına da uygulanabilecektir.