Sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinde kimlik inşa etme durumları ve ders kitaplarında kimlikler

Bireyin kendini bilmesini ve tanımasını sağlayan kimlik kavramı, ben kimim ve kimlerdenim sorusuna verilecek yanıta karşılık gelmektedir. Bireyin kimlik gelişimi içinde yaşadığı toplumun yapısal özellikleri etrafında şekillenir ve toplum tarafından vatandaş olarak nitelendirilmesini sağlar. Vatandaş yetiştirme ise hayat bilgisi dersinin amaçları arasında yer almaktadır. Hayat bilgisi, ilkokul bir, iki ve üçüncü sınıfta okutulan, konusunu yaşamın içerisinden alarak öğrencinin kendini tanımasını, yaşadığı toplumu bilmesini ve çevresini anlamlandırmasını amaçlayan bir derstir. Nihayetinde hayat bilgisi dersinin bireyin kimlik inşasında rol oynadığı anlaşılmaktadır. Bu amaçla çalışmada, hayat bilgisi dersi kapsamında inşa edilen kimlikleri belirlemek, sınıf öğretmenlerinin kimlik profillerini tespit etmek ve hayat bilgisi ders kitaplarında yer alan kimlik türlerini ortaya koymak hedeflenmiştir. Nitel araştırma desenlerinden durum çalışması ve doküman inceleme yönteminin kullanıldığı bu araştırma üç boyutta gerçekleştirilmiştir. Çalışmada veri toplama tekniklerinden gözlem, görüşme ve doküman incelemesine gidilmiş, başka bir ifade ile metodolojik üçgenlemeden faydalanılmıştır. Durum çalışması deseninin kullanıldığı birinci ve ikinci boyutta maksimum çeşitlilik örnekleme yöntemiyle belirlenen sınıf öğretmenleriyle çalışılmıştır. Birinci boyutta veriler ikinci sınıfların öğretim sorumluluğunu üstlenen sınıf öğretmenlerinden gözlem yoluyla elde edilmiştir. İkinci boyutta sınıf öğretmenlerinin kimliklere yönelik düşüncelerinin belirlenmesi hedeflenmiş ve araştırmanın birinci boyutuna katılım gösteren sınıf öğretmenleriyle araştırmacı tarafından geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak görüşmeler yürütülmüştür. Araştırmanın üçüncü boyutunda doküman incelemesi yönteminden yararlanılmıştır. Ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenen MEB Yayınları ve SDR Dikey Yayıncılık'a ait ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitapları veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Üç boyutta yürütülen araştırmada elde edilen veriler MAXQDA 24 programına aktarılmıştır. Birinci ve ikinci boyuta ait verilerin analizinde içerik analizi tekniğine başvurulurken üçüncü boyuta ait veriler için doküman analizinden yararlanılmıştır. Araştırmanın üç boyutunda elde edilen veriler, kapalı yaklaşım benimsenerek "bireysel kimlik" ve "kolektif kimlik" temaları ile kolektif kimlik teması içerisinde ise "milli kimlik", "dijital kimlik", "çevreci kimlik", "toplumsal kimlik", "küresel kimlik" ve "politik kimlik" kategorileri çerçevesinde incelenmiştir. Araştırma sonucunda, ikinci sınıfın öğretim sorumluluğunu üstlenen sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinin işlenişinde bireysel kimlik ve kolektif kimlik kapsamındaki; milli kimlik, çevreci kimlik, toplumsal kimlik, politik kimlik, küresel kimlik, dijital kimlik türlerini inşa ettikleri belirlenmiştir. Sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinde inşa ettikleri bireysel kimlikler ile bireysel kimlik profilleri arasında benzerlik ve farklılıkların olduğu, milli kimlik inşaları ile milli kimlik profillerinin genel anlamda benzerlik gösterdiği, çevreci kimlik ile çevreci kimlik profilleri arasında benzerlik ve farklılıkların olduğu, bazı öğretmenlerin dijital kimlik ile küresel kimlik profillerinde olumsuz düşünceler olmasına karşın hayat bilgisi derslerinde dijital kimlik ile küresel kimlik inşalarında bu olumsuzluklara yer vermedikleri, öğretmenlerin kimlik profillerinde toplumsal kimlik ve politik kimlik çok az yer alırken hayat bilgisi dersinde bu kimliklerin inşasına dersin içeriği nedeniyle yer verdikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte resmi ve özel yayınevleri tarafından hazırlanan ikinci sınıf hayat bilgisi ders kitaplarının her ikisinde de bireysel kimliğin ve kolektif kimlik kapsamındaki; milli kimliğin, çevreci kimliğin, toplumsal kimliğin, politik kimliğin, küresel kimliğin, dijital kimliklerin yer aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu araştırmada, sınıf öğretmenlerinin etkili vatandaş yetiştirme özel amacına sahip olan hayat bilgisi dersinde inşa ettikleri kimlikler incelenmiştir. Etkili vatandaş yetiştirmeyi hedefleyen "sosyal bilgiler" ve "insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi" dersleri de benzer şekilde araştırma konusu edilebilir.