Sosyo-ekonomik ve kültürel eşitsizliklerin yeniden üretimi sürecinde okulun rolüne ilişkin bir araştırma

Kapitalist toplum, toplumsal ve iktisadi gruplar arasındaki eşitsizliklerin derin olduğu bir toplumdur ve bu eşitsizlikler çoğu zaman çatışmalar ortaya çıkarır. Eğitim de bu farklılıklara dayalı eşitsizlikler ve çatışmalar çerçevesinde sürdürülür. Eğitimin bu eşitsizlikleri yeniden üreten ve derinleştiren bir işlev gördüğü iddiaları sıklıkla eğitim bilimi ve sosyoloji alanyazında kendine yer bulmuştur. Bu araştırmada, sosyo-ekonomik ve kültürel eşitsizliklerin yeniden üretimi sürecinde okulun rolünün lise düzeyindeki öğrencilerin demografik, sosyo-ekonomik ve kültürel profillerine ve eğitim süreçlerindeki deneyimlerine odaklanılarak çözümlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın ulaşılabilir evrenini 2021-2022 öğretim yılında Sakarya ilinin merkez ilçelerinden Adapazarı, Serdivan ve Erenler'deki genel lise türündeki devlet ve özel liselere devam eden öğrenciler oluşturmaktadır. Nicel ve nitel araştırma yöntemlerini içeren karma araştırma yaklaşımının benimsendiği bu çalışmada küme örnekleme tekniği işe koşularak araştırmadaki 21 okul belirlenmiş, ardından evren içerisinde yer alan tabakalar tespit edilerek eleman örneklemesi gerçekleştirilmiştir. Genel lise türündeki devlet okulları ve özel okullara devam eden 469 öğrenciye anket uygulanmış ve 25 öğrenci ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Toplanan nicel verilerin analizinde betimsel istatistik olarak frekans yüzde değerlerinden faydalanılmıştır. Ayrıca grup karşılaştırmaları amacıyla ki-kare testi kullanılmıştır. Ki-kare testinin varsayımı ihlal edildiği durumlarda bu durumun alternatifi olan Fisher Exact testi, Fisher Exact testinin sonuç üretemediği durumlarda ise Monte Carlo simülasyonuna dayalı olarak Fisher Exact testi kullanılmıştır. Öğrencilerle yapılan görüşmeler sonucunda elde edilen verilerin Maxqda programı ile yapılan analizinde ise betimsel analizi de içeren içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırma bulguları doğrultusunda öğrencilerin çeşitli demografik, sosyo-ekonomik ve kültürel sermaye göstergelerinin, devam ettikleri okulun devlet okulu, özel okul, sınavla öğrenci alan devlet okulu ya da sınavsız öğrenci alan devlet okulu olma durumuna göre farklılaştığı sonucuna varılmıştır. Demografik özelliklere bakıldığında çoğunlukla köyde doğan öğrenciler sınavsız devlet okulunda, il merkezinde doğanlar ise sınavlı devlet okulu veya özel okulda öğrenim görmektedir. Öğrencilerin yaşadıkları yerleşim birimine bakıldığında köyde yaşayan öğrenciler daha çok sınavsız devlet okulunda, il merkezinde yaşayanlar ise özel okulda öğrenim görmektedir. Ekonomik duruma bakıldığında ailelerin gelir seviyesi öğrencilerin okul türüyle ilişkilidir. Özel okula giden öğrencilerin ailelerinin aylık ortalama gelirleri, devlet okuluna giden öğrencilerden daha yüksektir. Devlet okulunda öğrenciler kendilerini ekonomik olarak genellikle orta ve alt-orta sınıfta değerlendirirken özel okul öğrencileri kendilerini orta ve üst-orta sınıfta değerlendirmektedir. Eğitim ve mesleğe bakıldığında anne ve baba eğitim düzeyi özel okulda daha yüksektir. Devlet okulundaki öğrencilerin çoğunluğunun anneleri işsiz iken özel okuldaki öğrencilerin çoğunluğunun anneleri memur olarak çalışmaktadır. Devlet okulundaki öğrencilerin çoğunluğunun babaları işçi iken özel okuldaki öğrencilerin çoğunluğunun babaları işverendir. Kültürel sermaye göstergelerine bakıldığında özel okullarda okuyan öğrencilerin evlerinde daha fazla kitaplık ve kitap vardır. Devlet okulundaki öğrencilerin anne ve babaları, özel okul öğrencilerinin anneleri ve babalarıyla karşılaştırıldığında daha az kitap okumaktadır. Öğrencilerin kitap okuma durumu, annesinin kitap okuma durumu ile ilişkilidir. Kitap okumayan çocukların yarısından fazlasının annesi de kitap okumamaktadır. Okul dışı etkinliklere bakıldığında özel okullardaki öğrenciler daha fazla yurt dışı gezilerine katılmaktadır. Öğrencilerle yapılan görüşmelerden elde edilen bulgular, sosyo-ekonomik faktörlerin öğrencilerin okul yaşamı ve deneyimlerini etkilediğini ortaya koymaktadır. Öğrenciler, akademik kadronun yeterliliği, ilgi alanlarına yönelik eğitim, esnek ders seçimleri, sınavların azaltılması, öğretmenlerin öğrencilerle samimi ve destekleyici ilişkiler kurması, adil ve zorbalığın olmadığı bir okul ortamı gibi unsurları ideal okul için önemsemektedirler. Çalışmada elde edilen sonuçlara bağlı olarak öneriler geliştirilmiştir.