Eğitim amacıyla yurt dışına gönderilen öğrenciler 1908-1922): Prosopografik bir çalışma örneği

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti tarafından 1908-1922 arasında eğitim amacıyla yurt dışına gönderilen öğrenciler, grup biyografisi yöntemiyle incelenmiştir. Söz konusu inceleme, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi fonlarındaki arşiv belgelerine, bu öğrencilerle ilgili başvurulan biyografik ansiklopedilere, hatıratlara ve çeşitli internet taramaları sonucunda erişilen e-belge, bilgi ve kayıtlara dayanmaktadır. Çalışma, II. Meşrutiyet Dönemi'nde gerçekleşen askerî ve siyasî olaylar esas alınarak 1908-1913, 1914-1918, 1919-1922 tarih dönemlerine dayanılarak hazırlanmıştır. Bu tarih aralıklarında eğitim amacıyla yurt dışına gönderilen öğrencilerin özellikleri dört bölümde ele alınmıştır. İlk bölümde, eğitim ve modernleşme ilişkisi ele alınarak, devlet politikalarında eğitimin gücünün artmasıyla nitelikli insan yetiştirmek doğrultusunda yurt dışı eğitim uygulamalarına başvuran çeşitli ülkelerden örnekler verilmiş ve yurt dışı eğitim politikalarının tarihi süreci üzerinde durulmuştur. Ayrıca Tanzimat Dönemi'nde başlayan yurt dışı eğitim uygulamalarının II. Meşrutiyet Dönemi'ne kadar geçirmiş olduğu evreler anlatılmıştır. Daha sonra 1908-1922 tarih aralığında yurt dışına gönderilen öğrencilerin sosyokültürel düzeylerini ortaya koyabilmek amacıyla ilk olarak öğrencilerin cinsiyetleri, doğum tarihleri, doğum yerleri, Türkiye'de en son mezun oldukları okullar ve kademeler, babalarının meslek kategorileri, öğrenim amaçları ile bağlı oldukları kurumlar, tablo ve grafikler ile irdelenmiştir. İkinci bölümde, öğrencilerin yurt dışına gönderildiği yıllar ve ülkelerin dağılımı, burs aldıkları kurumlar ile ülkelerin dağılımı ve yurt dışında eğitim alınan okulların dağılımı, tablo ve grafikler ile irdelenmiştir. Ayrıca yurt dışında bulunan öğrencilerin ödenekleri, teftişleri ve genel sorunları dönemin müfettiş raporları esas alınarak yorumlanmıştır. Üçüncü bölümde yurt dışı eğitimin sonuçları irdelenmiştir. Bu doğrultuda eğitime gönderilen öğrencilerin öğrenim gördüğü alanlar esas alınarak başarı/başarısızlık durumları ortaya konulmuş, yurda dönen öğrencilerin eğitim gördükleri bilim dallarına göre Osmanlı ve Türk modernleşmesine katkıları, Cumhuriyete intikal edenler üzerinden ele alınmıştır. Yukarıda üç safhada yapılan incelemeler sonucunda, Osmanlı Devleti'nin II. Meşrutiyet Dönemi'nde yaşadığı savaşlar nedeniyle maruz kaldığı insan kaybına ve malî zorluklara rağmen yurt dışı eğitime önem verdiğini tespit ettik. Bu zorluklar içinde Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) önderliğinde başlatılan ve tam bağımsızlıkla sonuçlanan İstiklal Harbi sürecinde yurt dışı eğitime destek verildiği gibi TBMM hükûmetinin kurulmasıyla yurt dışı eğitimli kadroların önemli görevler üstlendiği de belirlenmiştir. Sayıları, nüfusa oranla çok az kalan bu öğrencilerin büyük çoğunluğunun, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk dönemlerinde üniversitelerde görevlendirildiği ve üst düzey memuriyetlere getirilerek devletin ve toplumun sorunları için büyük çabalar harcadıkları tespit edilmiştir. Son olarak yurt dışı eğitim uygulamaların başarı-başarısızlık durumunun, kurumlara ve bilim dallarına göre değiştiği, hedeflenen oranda olmasa da başarı oranının yüksek olduğu belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: II. Meşrutiyet, Yurt dışı eğitim, Modernleşme, Türkiye Cumhuriyeti