Süheyl ü Nev-bahâr'da mental fiiller

Dil, düşüncenin biçimlenmesinde ve zihinsel süreçlerin ifadesinde temel bir araçtır. İnsan zihninde oluşan bilişsel fiiller, dil yoluyla anlam kazanır ve iletişim sürecinde yer alır. Bu çerçevede, mental fiiller; bireyin düşünme, anlama, hissetme ve inanma gibi zihinsel süreçlerini ifade eden önemli bir fiil grubunu oluşturur. Zihnin işleyişini dil düzeyinde yansıtan bu fiiller hem bilişsel hem de dilsel açıdan incelenmeye değer yapılardır. Mental fiiller aracılığıyla bireyin iç dünyası ile dış dünya arasında kurulan ilişki biçimi gözlemlenebilir, bu fiiller düşüncenin dil aracılığıyla nasıl yapılandığını ve paylaşıldığını kavramamıza yardımcı olur. Bu tezde, 15.Yüzyıl Türk edebiyatının önemli mesnevilerinden Süheyl ü Nev-bahâr mental fiiller açısından incelenmiştir. Çalışmanın ilk aşamasında fiil, fiil tasnifleri ve mental fiil kavramı kuramsal bir çerçevede ele alınmıştır. Ardından nitel araştırma yöntemlerinden metin analizi tekniği uygulanarak eserdeki zihinsel süreçleri bildiren fiiller sistematik bir biçimde belirlenmiştir. Tespit edilen mental fiiller; karakterlerin algısal, bilişsel ve duygusal durumlarını yansıtmaları esas alınarak "algı fiilleri, idrak fiilleri" ve "duygu fiilleri" olmak üzere üç ana başlık altında sınıflandırılmış ve alfabetik sırayla listelenmiştir. Çalışma sonucunda toplam 249 adet mental fiil belirlenmiş, bunların 43'ü algı, 66'sı idrak ve 140'ı duygu fiilleri başlıkları altında sıralanmıştır. Tespit edilen fiiller tanık beyitlerle örneklendirilmiştir. İlgili beyit hem orijinal şekliyle hem de günümüz Türkçesine aktarılmış biçimiyle verilerek fiil bağlam içerisinde anlamlandırılmıştır. Bu yönüyle çalışma, Süheyl ü Nev-bahâr'da zihinsel süreçlerin ifade ediliş biçimlerini dilsel düzlemde ortaya koymakta, klasik Türk edebiyatında mental fiillerin kullanımı üzerine örnekli ve sistematik bir incelemeye yer vermektedir. Ayrıca, Eski Anadolu Türkçesine ait önemli bir eserde yer alan zihinsel fiillerin tespit edilmesi bu fiillerin edebî bağlamdaki kullanım özelliklerine ışık tutmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Dil bilimi, mental fiil, Süheyl ü Nev-bahâr, algı fiilleri, idrak fiilleri, duygu fiilleri.