Tanzimat ve Erken Cumhuriyet Dönemlerinde çeviri faaliyetleri ve modernleşme: Encümen-i Daniş ve Tercüme Bürosu örneklerinde modernleşme ve çeviri ilişkisi

Tanzimat Fermanı hem Türk modernleşme tarihi hem de kurumsal çeviri tarihi açısından önemli bir eşiği temsil eder. Bu dönemin modernleşme hamleleri daha önceki girişimlerin aksine yalnızca belli alanlarla sınırlı kalmamış, toplumun hemen her katmanına yayılmıştır. Çeviri tarihi açısından baktığımızda ise temelleri Lale Devri'nde atılan çeviri kurumlarının bu dönemde farklı amaçlar doğrultusunda, farklı grupların girişimiyle ve modernleşme çabalarını destekleyecek şekilde sayılarını artırdıkları görülür. Modernleşme ve Batılılaşma çabaları Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla adeta bir devlet politikası hâline gelmiştir. Tanzimat döneminde yapılması planlanan ancak döneme özgü sebeplerden dolayı gerçekleştirilemeyen pek çok girişim bu dönemde gerçekleştirilebilmiştir. Keza kurumsal çeviri faaliyetleri de bu dönemde daha önce görülmemiş bir seviyeye ulaşmıştır. Bu çalışmanın amacı, Tanzimat döneminde kurulan Encümen-i Daniş ve erken Cumhuriyet döneminde kurulan Tercüme Bürosu örneklerinden hareketle modernleşme çabaları ile çeviri edimi arasında doğrudan bir ilişki olup olmadığını tespit etmektir. Çeviribilim literatürüne yapılan özgün katkı da budur. Çeviri kurumları yalnızca kendi içinde değerlendirilmemiş, modernleşme ve Batılılaşma kavramlarıyla ilişkili olarak tarihî, toplumsal ve kültürel bir zemine oturtulmuştur. Söz konusu kurumların kendi dönemlerinde yaşanan gelişmelerle doğrudan bağlantısı bulunduğundan çalışmanın ilgili kısımlarında Tanzimat ve erken Cumhuriyet dönemleri ile ilgili art alan bilgisi sunulmuştur. Modernleşme ve çeviri arasındaki bağlantının tespiti için her iki kurum da amaçları, yapıları, faaliyetleri, üyeleri ve etkileri açısından detaylı olarak incelenmiştir. Bunun yanında tez, çeviriye toplumsal ve tarihî bir rol biçtiğinden buna en elverişli kuram olan çoğuldizge kuramının üzerine inşa edilmiştir. Yaptığımız araştırma, çeviri ve modernleşme çabaları arasında doğrudan bir bağ olduğunu, hem Encümen-i Daniş'in hem de Tercüme Bürosu'nun modernleşme çabalarını destekleyen araçlar olarak kullanıldıklarını ortaya koymuştur. Anahtar Kelimeler: modernleşme, Batılılaşma, çoğuldizge kuramı, Tanzimat Dönemi, Encümen-i Daniş, erken Cumhuriyet dönemi, Tercüme Bürosu.