Tasavvufta cihâd anlayışı (Şeyh Muhammed Diyâuddîn örneği)

Tasavvuf ehli, insân-ı kâmil mertebesine ulaşabilmek amacıyla, kendisinde bulunan kötü ahlâk ve tutumları terbiye edebilmek için dış dünyaya karşı ilgi ve alâkalarını kesip daha çok kendi iç dünyalarına yönelmişlerdir. Kendilerini kötülüğe sevk eden nefislerini, bu uğurda başarıya ulaşabilmelerinin önünde en büyük engel olarak görmüşlerdir. İnsanın kendisinde bulunan nefsi en büyük düşman, bu düşmana karşı verilen mücâdelenin de "büyük cihâd" olduğunu kabul etmişlerdir. Kur'ân-ı Kerîm'de bulunan birçok cihâd ayetini de bu bakış açısıyla yorumlayıp kendi usûl ve erkânlarını geliştirmişler. Tasavvuf ehli, nefse karşı yapılan cihâdı "büyük cihâd" diye isimlendirirken, savaş meydanında düşmanlara karşı yapılan cihâdı ise "küçük cihâd" diye isimlendirmiştir. Ancak cihâdı "büyük cihâd" ve "küçük cihâd" diye sınıflandırmalarının amacı birini diğerinden daha değerli veya değersiz gördüklerinden dolayı değildir. Zira yapılan araştırmada tasavvuf ehlinin cihâdın her iki boyutunu da hayatlarında tatbik ettiklerini görmekteyiz. Bu sınıflandırmadaki amaç nefse karşı verilen mücâdelenin; insanın akıl bâliğ olduğu günden ölümüne kadar süren bir cihâd çeşidi olmasından ve bu cihâdın zorluğundan kaynaklanmaktadır.