Mu'tezile'nin Yahudilik üzerindeki etkisi Samuel ben Hophni örneği

Bu çalışmada Rabbani mezhebine mensup bir Yahudi olan Samuel ben Hophni'nin (ö.404/1013) Mu'tezile mezhebine ait kelâmî görüşleri kendi düşünce dünyasına uyarlaması ele alınmaktadır. İlmi geleneğe sahip bir aileden gelen Samuel ben Hophni, dönemindeki diğer birçok Yahudi yazar gibi çok sayıda Arapça eser okumuş ve nihayetinde Mu'tezile'nin rasyonel kelâmını ve usûl-i fıkıh metodunu benimsemiştir. Samuel'in Mu'tezile kelâmını uyarlamasının sebepleri arasında yaşadığı coğrafya, seleflerinin eğilimi, dinler arası tartışma meclisleri ve mezhepler arası rekabetin ön plana çıktığı görülmektedir. Öte yandan çalışmamızda, Mu'tezile'nin Yahudilik üzerindeki etkisi; ilk uyarlamaların yapıldığı "Erken Dönem", çoğunlukla Basra Behşemiyye okuluna ait fikirlerin benimsenmesi ve Mu'tezile'nin iç tartışmalarına dahil olunduğu "Klasik Dönem", muhtasar ve akîde içerikli nesirlerin yazıldığı "Geç Dönem" olarak sınıflandırılmıştır. Oldukça üretken bir yazar ve iyi bir Mu'tezile takipçisi olan Samuel ben Hophni, "Kitâb fi'ş-Şerâi'" ve "'Eşâr Mesâil" adlı eserlerinde Mu'tezile gibi teklîfin hasen olduğunu söyler. O, bu iddiasını yine Mu'tezile'deki lütuf teorisi üzerinden ispat etmeye çalışır. Bu dünyada çekilen elemlerin mutlaka tazmin edileceğini söyleyen Samuel'in Mu'tezile'nin ivaz teorisini uyarladığı görülmektedir. Haberî mûcizelerin peygamberler dışında kimsenin bilemeyeceğini söyleyen Samuel, bu konuda da Mu'tezile ile aynı çizgidedir. Va'd ve vaîd, atom nazariyesi vb. konularda Mu'tezilî âlimlerin görüşlerini Yahudiliğe uygun olarak uyarlayan Samuel sık sık Tevrat'a başvurarak "kendi cenahından" da düşünceleri için referans bulmaya çalışmıştır. Kelâmın yanı sıra usûl-i fıkıh alanında da Mu'tezilî etki altına girmiştir. Ayrıca kelâm alanında kullandığı kavramların neredeyse tamamını Mu'tezile'den ödünç almıştır.