Toplu taşıma duraklarının erişilebilirliğinin irdelenmesi: İstanbul örneği

Nüfus artışı, sermaye merkezli kentsel büyüme, otomobil sahipliliğinin artması ve ulaşım altyapısının otomobil odaklı olması gibi nedenler, kentlerde trafik sıkışıklığı, hava kirliliği, gürültü kirliliği ve trafik kazası gibi birçok soruna yol açmaktadır. Ulaşım sistemine ilişkin bu sorunlar, insanların kentsel mekânda iki nokta arasındaki erişimini de kısıtlamaktadır. Bu doğrultuda sürdürülebilir ulaşım yaklaşımını benimseyen kent yönetimleri, ulaşım ana planlarını hazırlarken otomobil odaklı makro ulaşım çözümlerinin yerine hareket temelli bakış açısına geçiş yapmaktadır. Böylece insan, toplum ve mekân odaklı ulaşım planlarının üretilmesi amaçlanmaktadır. Bu çerçevede toplumun tüm kesimlerine hitap ederek toplumsal eşitliğin sağlanmasına katkıda bulunan ve trafik yoğunluğunu önemli ölçüde azaltan toplu taşıma sistemlerini geliştirmek, kamu yararı adına ulaşım ana planlarının temel amaçlarından biri haline gelmiştir. İnsanların rahatça kullanabildiği sürdürülebilir bir toplu taşıma sistemi oluşturmanın da temel önceliği toplu taşıma duraklarına insanların erişilebilirliğini sağlamaktır. Bu çerçevede sürdürülebilir ulaşım planlaması açısından, kentsel mekânda toplu taşıma duraklarına erişilebilirliğin sağlanması, kent içi hareketlilik ve toplumsal eşitlik için oldukça önemlidir. Toplu taşıma duraklarının bütünleşik bir yaklaşımla erişilebilir hale getirilmesi, toplu taşıma sistemlerine yönelik yolcu taleplerinin artmasına neden olurken, trafik yoğunluğunun, özel otomobil talebinin ve karbon salınımının azaltılmasına vesile olmaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın amacı İstanbul'daki toplu taşıma duraklarının erişilebilirliklerinin irdelenmesidir. Toplu taşıma duraklarının erişilebilirlik ölçümleri, Coğrafi Bilgi Sistemi tabanlı bir yazılım olan ArcGIS programının, Mekânsal Ağ Analizi uzantısında sunduğu Servis Alanları Analizi aracı kullanılarak analiz edilmiştir. İstanbul'da toplu taşıma türlerinden lastik tekerlekli toplu taşıma türlerinin duraklarına beş dakika yürüme mesafesiyle erişebilen nüfusun toplam nüfusa oranı yaklaşık %90 olarak hesaplanmıştır. Diğer taraftan raylı sistem istasyonlarına ve deniz ulaşımı iskelelerine beş dakika yürüme mesafesiyle erişebilen nüfusun toplam nüfusa oranı yaklaşık %3'tür. Sadece bu iki oran dahi İstanbul toplu taşıma sisteminin sürdürülebilir olmadığının bir göstergesidir. Ayrıca çalışma bulguları, İstanbul'da toplu taşıma durakları arası mesafelere ilişkin standartların ve kent eğiminin sosyal hizmetlere (durak, hastane vb.) erişimini büyük ölçüde etkilediği, bu hizmetlerin belirli standart aralıklarla ve servis analizi sonucunda konumlandırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Raylı sistem ve deniz ulaşım türlerinin duraklarına yaya erişiminin kısıtlı olmasından dolayı, söz konusu toplu taşıma türlerine daha fazla yatırım yapılması gerektiğine ve yolcuların toplu taşıma sistemlerini bütüncül olarak kullanabilmesi için aktarma olanaklarının geliştirilmesine yönelik öneriler bulunmaktadır.