Toplumsal hafıza mekânı olarak çarşılar: Antalya çarşıları örneği

Genel tanımıyla hafıza, bireylerin ve toplumların, geçmişi ve geçmişin tezahürlerini, bilgi ve pratiklerini, kültürel kodlarını ve sembolik temsillerini, sözlü veya yazılı sanatlarını bilinçli olarak ya da farkına varmadan koruması, sürdürmesi ve aktarmasıdır. Bu süreç, bireysel veya toplumsal düzeyde zihinlerinde, bedenlerinde, ritüellerinde, anmalarında, kutlamalarında, mekânsal çerçevelerinde, anıt mekânlarında veya sembolik ögelerinde gerçekleşir. Hafızanın inşasında rol oynayan bu dinamikler aynı zamanda hatırlama sürecinin referans ögelerine işaret eder. Toplumsal hafızanın inşasında rol oynayan kent, kentsel mekân ve mekânsal dokular, toplumsal hafızanın konumlandığı ve muhafaza edildiği yerlerdir. Hafıza ve mekânsal çerçeveler birbirini etkileyen ve üretendir. Bu doğrultuda hafıza, toplumsal hafıza ve mekân ilişkisinin anlaşılması önemlidir. Kentsel mekânsal dokular içinde olan çarşılar, mimari yapı olmasının ötesinde tarihsel, toplumsal ve kültürel bağlamları açısından kentin ayrılmaz unsurlarındadır. Söz konusu mekânlar, konumlandığı bölgede/kentte ticari, kültürel, ekonomik ve toplumsal yaşam alanlarını, kentin kimliğini ve dokusunu temsil eder. Çarşı mekânlarının kendisi hafızanın hem nesnesi hem de öznesidir. Çarşı mekânları birer hafıza mekânı olduğu gibi toplumsal hafızayı da inşa etmektedir. Bu anlamda bireylerin, çarşı mekânlarıyla olan ilişkileri, etkileşimleri, deneyimleri ve algılamaları mekânlar üzerinde inşa edilen hafızanın anlaşılması açısından önemlidir. Bu çalışma, hafıza, toplumsal hafıza ve mekân ilişkisi çerçevesinde çarşıların toplumsal hafızadaki yerini incelemektedir. Çarşı mekânlarının hafızayı nasıl inşa ettiği, bu süreçte hatırlama ve unutma biçimlerinin nasıl şekillendiği ile çarşı mekânlarının dönüşümünün hafıza olgusu, hatırlama ve unutma biçimleri üzerindeki etkisi araştırmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Bu araştırma Antalya'da bulunan Demirciler İçi Çarşısı, İki Kapılı Han, Tek Kapılı Han, Pazar Hamamı, Zincirli Han, Kalekapısı-Kapalıyol, Dönerciler Çarşısı ve Kaleiçi çarşılarında yürütülmüştür. Tez kapsamında, araştırma alanını oluşturan tarihi çarşı mekânlarından yola çıkarak; çarşı kültürü ve mekânını şekillendiren unsurlar, tarihsel, ekonomik ve toplumsal bağlamları, önem ve işlevleri, kentteki temsilleri ile toplumsal hafızada nasıl yer aldıkları ve toplumsal hafızayı nasıl inşa ettikleri incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmanın yöntemsel yaklaşımı fenomenolojik araştırma yaklaşımına dayanmaktadır. Araştırmanın niteliksel verileri, çarşı esnafları veya zanaatkarları olan 58 (7 Kadın-51 Erkek) katılımcı ile yapılan derinlemesine mülakatlarla elde edilmiştir. Alan araştırması Nisan-Ekim 2022-Ocak 2024 tarihlerinde gerçekleştirilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular, sekiz ana tema ve bunlara bağlı alt temaları çerçevesinde analiz edilmiştir.