TRT arşivinde yer alan Hüzzam ilâhilerin usûl ve makam açısından incelenmesi

Kadim çağlardan îtibâren insanlar mûsikî ezgilerini hatırlamak ve gelecek nesillere aktarmak maksadıyla, yazı dilinde olduğu gibi sesleri hatırlatıcı bazı işaretler kullanmışlardır. Türk Mûsikî kültürümüzde de Göktürkler ve Uygurlardan beri bazı notalama yöntemleri uygulandığı bilinmektedir. Klasik Türk Mûsikîmizin zirveye çıktığı ve makam anlayışının olgunlaştığı Osmanlı döneminde farklı notalama yöntemleri denenmiş ve uygulanmış olsa da "meşk sistemi" adını verdiğimiz ustadan çırağa şeklinde bir eğitim metodu daha çok benimsenmiştir. Hâfıza esâsına dayanan bu öğretim tarzı, üslûb ve tavrın korunmasında ve sonraki nesillere aktarılmasında çok önemli bir vazifeyi icrâ etmiştir. Osmanlı'nın son dönemlerinden îtibâren meşk sisteminin zayıflaması, bir müzik yazı dili olmayan eserlerin unutulmasına sebep olmuştur. Bu süreçte ortaya çıkan batı tarzı notalama yöntemlerimakam anlayışlarını da değiştirerek kadim mûsikîmizin nazariye ve ameliyesinde bozulmalara sebep olmuştur. Batı nota sistemi ile eserlerin kayıt altına alınma çabaları eserlerin muhâfaza edilmesi için gerekli olmuştur. Ancak bu durum eserlerin orijinal icrâlarının farklılaşmasına, makamları algılama yetkinliğinin nüshayı yazan kişi ile sınırlı kalmasına, arûz vezni ile yazılan birçok eserin ölçülerde akla ilk gelen usûlle belirtilmesine, nota yazım esnâsında usûle göre değil ezgilere göre usûl düzümlerinin oluşturulmasına sebep olmuştur. Bu çalışmamızdaTRT arşivinde yer alan tüm Hüzzam ilâhilerin makam ve usûl yönünden incelenmesi yapılmış; makam ve usûl farklılıkları belirlenmiş, bütün nüshalar yeniden notalandırılmak sûretiyle arşive katkıda bulunulmuştur. Eserlerin makam yönünden incelenmesi Abdülbâkî Nâsır Dede, Raûf Yektâ Bey ve Yakup Fikret Kutluğ'un kuramlarındaki Hüzzam makâmının teorik özelliklerine ve Türk mûsikîsinin kadim anlayış ve geleneğini temsil eden bestekârların klasik icrâ hüviyetine sahip eserlerindeki seyir özelliklerine göre yapılmıştır. Usûl incelemeleri ise Prof. Dr. Mehmet GÖNÜL'ün kitabında târif ettiği usûl kâide ve şartlarına göre yapılmıştır. Bu bağlamda ezgi ve güfte cümlelerinin usûl dâirelerinde belirtilen zaman ve darplarla uyumu, güfte ve nağme unsurlarının ölçü içindeki konumları ve dağılımları, usûl kalıbındaki kuvvetli ve zayıf darplar ile güfte ve bestedeki vurgu ve mânâların münasebeti, eserdeki mûsikî cümle yapısının belirtilen usûldeki birim zamanlarla âhenkli olması gibi hususlar incelenmiştir. Çalışma nitel bir çalışması olup tarama modeli kullanılmıştır. Hüzzam ilâhilerin makam ve usûl incelemelerinin ardından tashih edilen nüshaları eklerde sunulmuştur.