Turizm-ulaşım uygunluk haritası ile çoklu kirletici hava kirliliğinin CBS tabanlı mekânsal interpolasyon ve sezonsal analiz yoluyla ilişkilendirilmesi

Bu tez çalışmasının amacı, turizm ve ulaşım faaliyetlerinin birlikte yoğunlaştığı kıyı illerinde hava kirliliğinin mekânsal ve mevsimsel değişimini bütüncül bir çerçevede ortaya koymak ve turizm-ulaşım baskısı ile birleşik kirlilik düzeyi arasındaki ilişkiyi nicel olarak değerlendirmektir. Çalışma alanı olarak Antalya, Muğla, Aydın ve İzmir seçilmiştir. İlk aşamada turizm çekiciliği, konaklama ve rekreasyon yoğunluğu, ulaşım ağı ve erişilebilirlik göstergeleri ile nüfus ve topoğrafya gibi bileşenleri temsil eden 11 kriter tanımlanmıştır. Bu kriterler, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve Bulanık SIWEC yaklaşımlarıyla ağırlıklandırılmıştır. Ağırlıklar dört uzmandan oluşan karar verme ekibinin değerlendirmelerine dayanmaktadır. Ağırlıklandırılmış kriterler Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ortamında birleştirilerek Turizm-Ulaşım Uygunluk İndeksi (SUI) yüzeyleri üretilmiştir.İkinci aşamada PM10, SO₂, NO₂, O₃ ve CO kirleticileri için yaz ve kış dönemlerine ait istasyon verileri Ters Mesafe Ağırlıklı (IDW) enterpolasyon ile sürekli yüzeylere dönüştürülmüştür. Haritalar referans eşik değerlerine bölünerek normalize edilmiştir. NO ve NOx için uygun sabit referans değerler bulunmadığından, istasyon bazlı dönemsel medyanlardan türetilen 95. yüzdelik (N95) eşik değerleri kullanılmıştır. Normalize edilen alt-indeksler Kök Ortalama Kare (RMS) yaklaşımıyla çoklu kirletici birleşik metriğe dönüştürülmüş ve mevsimsel farkı göstermek üzere Δ yüzeyleri hesaplanmıştır. Üçüncü aşamada SUI, sekiz sınıfa ayrılmış ve her sınıf için RMS değerleri ArcMap Bölgesel İstatistikler (Zonal Statistics) yöntemiyle özetlenmiştir. SUI ile yaz, kış ve Δ çoklu kirletici indeksleri arasındaki ilişki Spearman sıra korelasyon katsayısı (ρ) ile değerlendirilmiş, Pearson korelasyon katsayısı (r) ise duyarlılık analizi kapsamında raporlanmıştır.Bulgular, turizm-ulaşım baskısının mekânsal olarak kıyı odaklı ve koridor niteliğinde yoğunlaştığını göstermiştir. Kirlilik yüzeyleri ise illere göre değişen biçimde mevsimsel farklılaşma sergilemiştir. Birleşik RMS haritaları tekil kirleticilerdeki farklı yönlü mevsimsel eğilimleri tek bir ölçütte toplayarak karşılaştırılabilirliği artırmıştır. Zonal istatistik ve korelasyon sonuçları ise SUI ile kirlilik göstergeleri arasındaki ilişkinin genellikle zayıf ve bağlama bağlı olduğunu, bazı illerde mevsimsel değişimin (Δ) daha belirgin sinyal verdiğini ortaya koymuştur. Sonuç olarak tez, turizm-ulaşım baskısı ile hava kirliliği ilişkisini tekil kirleticilere indirgemeden çoklu kirletici ve mevsimsellik boyutlarını birlikte ele alan il bazında genellenebilir bir CBS tabanlı analiz çerçevesi sunmaktadır.