Türk, Alman, Balkan ve Rus masallarının değerler eğitimi açısından mukayesesi

Masal, bilinmeyen bir dönemde ortaya çıkan; içinde hâsıl olduğu grubun, toplumun veya milletin arzu ettiği yaşam tarzının yanı sıra evrensel değer yargılarını bünyesinde barındıran sözlü bir anlatı türüdür. Masalda tezahür eden olağanüstü olayları gerçekleştiren masal kahramanları zorluklar karşısında asla yılmayan, ideal olana odaklanan, nazik ve dürüst tavırlarıyla birçok varlığın yardımına nail olan tiplerdir. Kötü tipler ise yüce adalet tecelli ettiğinde genellikle cezasını bulur. Böylece masalı okuyan/dinleyen kişinin zihninde ahlakî ikilemler meydana gelir ve bu ikilemlerin neticesinde kişide yaşamın getirdikleri karşısında davranış seçerken değerleri göz önünde bulundurma eğilimi zuhur eder. Bu özellikleri hasebiyle masallar formel eğitimin olmadığı dönemlerde bir eğitim vasıtası olarak görülmüş ve bireyleri yaşamın zorluklarına adapte etme görevini üstlenmiştir. Bu çerçeveden bakıldığında değerler eğitiminin gerçekleştirilmesinde kullanılabilecek en işlevsel edebi türlerden biri masaldır. Gelişen teknolojinin de etkisiyle hızla küreselleşen dünya ölçeğinde milli değerleri korumak ve gelecek kuşaklara aktarmak daha da önem kazanırken diğer yandan evrensel değer yargılarına aşina bir nesil inşa etmenin de bir gereklilik haline geldiği görülmektedir. Dünyada son yüzyıl içinde her alanda göze çarpan bilgi ve formasyona dayalı değişim ve gelişim süreci eğitim bilimlerine yönelik alanlarda da etkili olmuş, buna bağlı olarak eğitime dayalı tüm alanlarda öğretim, davranış geliştirme/edindirme yol ve yöntemlerinde farklı bakış açılarına dayalı kuramlar kullanılmaya başlanmıştır. Değerler eğitimi söz konusu olduğunda eskiden daha ziyade nasihat etme, ödül-ceza yöntemleriyle kazandırılmaya çalışılan davranış kalıpları yeni eğitim -öğretim anlayışı içerisinde sezdirilip benimsetilerek verilmeye çalışılmaktadır. Kültür ve değer aktarımında halen önemli vasıtalar olarak kabul edilen edebi eserler bu hususta en işlevsel yardımcı kaynaklar olma özelliğini korumaktadır. Bunlar arasında değerler eğitiminin gerçekleştirilmesinde öne çıkan türlerin başında masallar gelir. Masallar, çocuklara değeri nasıl davranışa dönüştüreceklerini göstermede, onlara ahlaki ikilemlerin bulunduğu örnek olay sunmada kullanılmaya en uygun türlerden biridir. Bu çalışmada millî değerlerin kazandırılmasının önemi göz önünde bulundurularak Türk masallarının yanı sıra farklı milletlerin masalları da incelenerek ortak evrensel değer yargılarına vurgu yapılmıştır. Ayrıca çalışmanın mukayeseli bir bakış açısı ile ele alınması sonucunda milli özelliklerin ortaya çıkardığı farklı değer anlayışları da belirlenmiştir. Çalışma kapsamında, 2018 öğretim programında yer verilen kök değerler, dört farklı millete ait eşit sayıda olağanüstü motifli masal incelenerek benzer ve farklı yönleri ile değerlendirilmiştir. Bu yolla, farklı kültürlere özgü bakış açılarının gözlemlenebilmesinin yanı sıra farklılıklar üzerinden uzlaşma anlayışının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada, 2018 öğretim programındaki kök değerler arasından masallarda en çok bulunan değerlerin veya en az bulunan değerlerin istatistiksel verileri çıkarılmıştır. Menşei Türk, Alman, Rus ve Balkan olan 25'er masal için ayrı hesaplamalar yapılıp ortaya çıkan verilerden hareketle söz konusu milletlerde hangi değerlerin ön plana çıktığını ve değerlerin metnin muhtevasında ne şekilde telkin edildiğine dair bulgulara yer verilmiştir. Bu sayede özellikle evrensel değerler söz konusu olduğunda Türkçe derslerinde verilmek istenen değerlerin mahiyetine uygun masal metni seçilirken farklı milletlerin masal envanterlerinden de yararlanılabileceği fikri göz önünde bulundurulabilir. Bugüne kadar yapılan "masalın değerler eğitiminde kullanılması" ile alakalı çalışmaların çoğu milli masallar üzerine yapıldığından ve mukayeseli bir çalışma henüz yapılmadığından konuya farklı bir bakış açısı getirmek açısından çalışmamızın literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Masal, Değerler Eğitimi, Türkçe Eğitimi, Kök Değerler